Sa‘y and Amel in the Ottoman Press: Concepts of Labor and Productivity in Economic and Social Transformation (1870–1910)

Öz

The science of modern economics began to spread and be discussed in the Ottoman press starting from the second half of the 19th century. Undoubtedly, the proliferation of articles on economic issues in the press from the 1860s onward played a significant role in this development. This study aims to examine, based on periodicals of the time, how the concepts of sa‘y and amel were addressed in the Ottoman press from the late 19th to the early 20th century. Ottoman intellectuals regarded sa‘y and amel as fundamental tools for achieving social and economic transformation. In legitimizing their ideas, they frequently referred to Islamic sources, seeking to demonstrate that Islam does not hinder labor, production, or the pursuit of wealth. At the same time, they emphasized in their writings that Islam rejects laziness, poverty, and idleness, thereby promoting the formation of an entrepreneurial individual and society. The study employs qualitative research methods, specifically document analysis, and its data is drawn from the periodicals published during the aforementioned time frame.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Sa‘y and amel
• Employment
• Idleness
• Islam

Osmanlı Matbuatında Sa‘y ve Amel: İktisadî ve Toplumsal Dönüşümde Çalışma ve Üretkenlik Anlayışı (1870-1910)

Öz

Modern iktisat bilimi 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı basınında yaygınlaşmaya ve üzerinde tartışılmaya başlanan bir olgu olmuştur. Bunda 1860’lı yıllardan itibaren basında yoğun bir şekilde iktisada dair yazılar neşredilmesinin şüphesiz büyük bir etkisi vardır. Bu çalışmada da süreli yayınlardan hareketle ana hatları ile 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında Osmanlı matbuatında sa‘y ve amelin ele alınış biçimlerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Osmanlı müellifleri, sa‘y ve ameli toplumsal ve ekonomik dönüşümün temel araçları olarak görmüşlerdir. Düşüncelerini meşrulaştırmak amacıyla sıklıkla İslamî referanslara başvurmuş; İslam’ın çalışmaya, üretmeye ve zenginleşmeye engel olmadığını göstermek istemişlerdir. Aynı zamanda İslam’ın tembelliği, fakirliği ve miskinliği reddettiği düşüncesini de yazılarında işleyerek girişimci insan/toplum oluşturmaya dönük çaba içerisinde olmuşlardır. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniğinin kullanıldığı bu çalışmanın verileri belirtilen tarihler arasında çıkan süreli yayınlardan oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Sa‘y ve amel
• Çalışma
• Tembellik
• İslam

Destekleyen Kurum

Herhangi bir kurum tarafından desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Etik Kurul onayını gerektirecek bir çalışma değildir.

Kaynakça

1. Süreli Yayınlar
2. “Tahsil-i Servet”, Mecmûa-i Fünûn, (Cüz 1, 1 Rebiyülevvel 1300/10 Ocak 1883).
3. Ahmed Agayef, “Sa‘y ve Amelin Derece-i Ehemmiyeti”, Sa‘y ve Amel, (Sayı 3, 6 Kanun-ı Sani 1326/19 Ocak 1911).
4. Ahmed Fuad, “S‘ay ve Gayret”, Maarif, (Sayı 9, Tarih 18 Rebiyülevvel 1309/22 Ekim 1891).
5. Bedik, “Sosyalizm ve Sa‘y ve Gayret”, İştirak, (Sayı 5, 13 Mart 1326/26 Mart 1910).
6. Celal Nuri, “Türklerin Sa‘y ve Ameldeki Kıymetleri”, Serbest Fikir, (Sayı 10-3, 15 Mayıs 1330/28 Mayıs 1914).
7. Doktor Hazık, “Saadet-i Dünyevîyenin Temini ve Dünya İçin Çalışmak Hakkında”, Tearüf-i Müslimîn, (Sayı 32, Cilt 2, 19 Kanun-ı Sani 1326/1 Şubat 1911).
8. Ebulabid, “Sa‘y ve Sana‘t, Ticaret ve Servet”, Sırat-ı Müstakim, (Sayı 111, Cilt 5, 8 Teşrin-i Sani 1326/21 Kasım 1910).

9. Hafız Hüseyin, “İslamiyet’te Sa‘y ve Amel”, Beyanü’l-Hak, (Sayı 136, Cilt 6, 7 Teşrin-i Sani 1327/20 Kasım 1911).
10. Haydarizâde İbrahim, “Âlem-i İslamiyet’te Sa‘y ve Amel yahut Teşebbüs-i Şahsi”, Sırat-ı Müstakim, (Sayı 148, 23 Haziran 1327/6 Temmuz 1911).
11. İzmirli Mustafa Enver, “İslamiyet’te Say ve Amel”, Medrese İtikatları, (Sayı 9, 5 Temmuz 1329/18 Temmuz 1913). Mehmed Atıf (İskilipli), “Sa‘y ve Amel, Keslan ve Atalet”, Beyanü’l-Hak, (Sayı 125, Cilt 5, 15 Ağustos 1321/28 Ağustos 1905).
12. Mehmed Rıfat, “Çalışmak”, Maarif, (Sayı 38, 6 Nisan 1308/18 Nisan1892).
13. Mehmed Tayyib, “Sa‘yin Meşruiyeti”, Beyanü’l-Hak, (Sayı 13, Tarih 15 Kanun-ı Evvel 1324/28 Aralık 1908).
14. Mustafa Sabri, “ Din-i İslam’da Hedef-i Münakaşa Olan Mesailden Sa‘y ve Servet”, Beyanü’l-Hak, (Sayı 45, Cilt 2, 18 Kanun-ı Sani 1325/31 Ocak 1910).
15. Sadi, “Mebahis-i İlm-i Servet Mab‘ad Sa‘y ve Amel”, Maarif, (Sayı 187, Cilt 7, 15 Haziran 1311/27 Haziran 1895).
16. Sadi, “Sa‘y ve Amelin Nazar-ı İslamiyet’teki Mevkii”, Sırat-ı Müstakim, (Sayı 11, 23 Teşrinievvel 1324/5 Kasım 1908).
17. Şerefeddin, “İslamiyet’te Sa‘y ve Amel”, İslam Mecmûası, (Sayı 62, 19 Eylül 1334/19 Eylül 1918).
18. Telif ve Tetkik Eserler
19. Acar, M. ve Ömer Demir (2005). Sosyal Bilimler Sözlüğü, Ankara: Adres Yayınları.
20. Ahmed Midhat (1296). Sevda-yı Sa‘y ve Amel, İstanbul: Kırk Anbar Matbaası.
21. Çakmak, D. (2011). Osmanlı İktisat Düşüncesinin Evrimi: Societas ve Universitas Gerilimi, İstanbul: Libra Yayınları.
22. Demir, K. (2018). “Osmanlı Basınında Sa‘y u Amel Tartışmaları”, Erciyes İletişim Dergisi, 5(3), 127-139.
23. Demir, K. (2023). “II. Meşrutiyet Döneminde İşçi Sorunlarına Milli Bakış Açısıyla Yaklaşan Bir Dergi: Say u Amel”, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 43, 51-90.
24. Dönmez, İ. K. (1991). “Amel”, TDVİA, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul: (Cilt 3)
25. Fındıkoğlu, XZ. F. (1946). Türkiyede İktisat Tedrisatı Tarihçesi ve İktisat Fakültesi Teşkilâtı, İstanbul: İsmail Akgün Matbaası.
26. Hafez, M. (2023). Tembelliğin İcadı: Geç Osmanlı’da Verimlilik Kültürü, Çev. Dâra Hüseyin, Ankara: Fol Kitap.
27. Kılınçoğlu, D. T. (2018). İslâm, İktisat, Ordu ve Reform: Osmanlı İmparatorluğu’nda İlk İktisat Eseri ve Tarihsel Bağlamı (Risâle-i Tedbîr-i Umrân-ı Mülkî), İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
28. Kılınçoğlu, D. T. (2023). Osmanlı İmparatorluğu’nda İktisat ve Kapitalizm, Çev. Onur Gayretli, Ankara: Heretik Yayınları.
29. Mardin, Ş. (2014). Siyasal ve Sosyal Bilimler, Der. Mümtaz’er Türköne-Tuncay Önder, İstanbul: İletişim Yayınları. Ortaylı, İ. (2015). Batılılaşma Yolunda, İstanbul: İnkılâp Yayınevi.
30. Öğüt, S. (2009). “Sa‘y”, TDVİA, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul: (Cilt 36).
31. Ören, K. ve Hasan Yüksel, (2012). “Geçmişten Günümüze Çalışma Hayatı”, Hak İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 1, 44-45.
32. Öz, M. (2019). Kanun-ı Kadimin Peşinde Osmanlı’da Çözülme ve Gelenekçi Yorumları, Dergâh Yayınları: İstanbul.
33. Özbek, N. (2020). Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyal Devlet: Siyaset, İktidar ve Meşruiyet (1876-1914), İstanbul: İletişim Yayınları.
34. Polanyi, K. (2021). Büyük Dönüşüm: Çağımızın Siyasal ve Ekonomik Kökenleri, Çev. Ayşe Buğra, İstanbul: İletişim Yayınları.
35. Savan, M. (2017). II. Meşrutiyet Döneminde Sırât-ı Müstakîm Mecmuası Örneğinde İslâmcıların İktisadî Görüşleri (1908-1912), (Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul).
36. Sayar, A. G. (2011). İktisat Metodolojisi ve Düşünce Tarihi Yazıları, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
37. Sayar, A. G. (2013). Osmanlı İktisat Düşüncesinin Çağdaşlaşması Klasik Dönem’den II. Abdülhamid’e, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
38. Şemseddin Sami (2007). Kâmûs-ı Türkî, İstanbul: Çağrı Yayınları.
39. Uludağ, S. (1991). “Amel”, TDVİA, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul: (Cilt 3).
40. Ülgener, S. F. (2006). İktisadî Çözülmenin Ahlâk ve Zihniyet Dünyası: Fikir ve Sanat Tarihi Boyu Akisleri ile Bir Portre Denemesi, İstanbul: Derin Yayınları.
41. İnternet Kaynakları
42. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Cuma-suresi/5186/9-11-ayet-tefsiri. Erişim Tarihi 03.06.2025, Saat 21.20.
43. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/M%C3%BClk-suresi/5256/15-ayet-tefsiri. Erişim Tarihi 03.06.2025, Saat 21.00.
44. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Meryem-suresi/2274/24-27-ayet-tefsiri. Erişim Tarihi 03.06.2025, Saat 12.14.
45. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Nahl-suresi/1976/75-76-ayet-tefsiri. Erişim Tarihi 02.06.2025, Saat 21.45.
46. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Necm-suresi/4820/36-54-ayet-tefsiri. Erişim Tarihi 01.06.2025, Saat 22.47.