İstanbul’daki Atıl Endüstriyel Yapıların Sanat Mekanına Dönüşümünün Kent ve Sanat Bağlamında Değerlendirilmesi

Öz

19.yüzyılda Osmanlı döneminde inşa edilen sanayi yapıları, kuruluş dönemlerinde Türkiye’nin sanayi üretimine önemli katkılar sağlamış; ancak zamanla işlevlerini kaybederek kent içinde atıl hale gelmiştir. Bu çalışma, İstanbul’daki bazı atıl endüstriyel yapıların sanat mekanlarına dönüştürülme sürecini kent ve sanat ilişkisi bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Sanayi üretiminin şehir dışına taşınmasıyla işlevsiz kalan fabrikalar, depolar ve atölyeler, günümüzde kültürel ve kamusal amaçlarla yeniden kullanılmakta, böylece yeni bir işlev kazanmaktadır. Bu dönüşüm yalnızca fiziksel bir yenileme değil; aynı zamanda toplumsal, kültürel ve sanatsal bir yeniden yapılanmadır. Özellikle Haliç, Kadıköy ve Bomonti gibi geçmişte sanayi bölgesi olan alanlarda yer alan yapılar, günümüzde kültür-sanat merkezleri, galeriler ve performans alanları olarak kullanılmaktadır. Bu çalışmada Santral İstanbul, Müze Gazhane ve Bomontiada örnekleri üzerinden sanat üretimi, mekana müdahale, kent belleği ve kültürel miras kavramları doğrultusunda değerlendirmeler yapılmıştır. Yapıların neden atıl kaldığı, nasıl dönüştürüldüğü, sahne oldukları sanatsal etkinlikler ve kent üzerindeki etkileri araştırılmıştır. Elde edilen bulgular, bu yapıların gelecek kentsel projeler ve sanat üretim alanları için örnek oluşturabilecek nitelikte olduğunu göstermektedir. Ayrıca, sanatçıların bu mekanlara yaptıkları müdahaleler ve kamusal alana yönelik üretimleri üzerinden, güncel sanatın toplumsal rolü de ortaya konmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Endüstriyel Miras
• Sanat Mekanı
• Kent
• Sanat

Evaluation of the Transformation of Abandoned Industrial Buildings in Istanbul into Art Spaces in the Context of the

Öz

Industrial buildings constructed during the Ottoman period in the 19th century made significant contributions to Turkey's industrial production during their establishment period; however, over time, they lost their functionality and became abandoned within the city. This study aims to examine the process of converting some abandoned industrial buildings in Istanbul into art spaces in the context of the relationship between the city and art. Factories, warehouses, and workshops that have become obsolete due to the relocation of industrial production outside the city are now being reused for cultural and public purposes, thereby gaining a new function. This transformation is not merely a physical renovation; it is also a social, cultural, and artistic reorganisation. Buildings located in areas that were once industrial zones, such as Haliç, Kadıköy, and Bomonti, are now used as cultural and artistic centres, galleries, and performance spaces. This study critically examines Santral İstanbul, Müze Gazhane, and Bomontiada as case studies within the framework of art production, spatial intervention, urban memory, and cultural heritage. It investigates the reasons for the abandonment of these structures, the processes through which they were transformed, the artistic events they have accommodated, and their broader impact on the urban fabric. The findings suggest that these sites constitute exemplary models for future urban projects and artistic production spaces. Moreover, through an analysis of artistic interventions in these venues and the works directed toward the public sphere, the study underscores the evolving social role of contemporary art.

Anahtar Kelimeler

• Urban
• Art
• Industrial Heritage

Kaynakça

1. Alfrey, J ve Putnam, T. (1992). The Industrial Heritage. 1.Basım, Routledge, London and New York.
2. Aliyev, E. (2022). Kıyı Bölgelerindeki Atıl Sanayi Alanlarında Geliştirilmiş Kentsel Dönüşüm Projelerinin Kent Kimliğine Etkisi: Bakü, Beyaz Şehir Örneği. Bursa, Bursa Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Mimarlık Anabilim Dalı
3. Aydın, G. (2023). Geri Çekildi: Sanat ve Tasarımda Yeni Medya Araştırmaları. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 13(2), 124-148. https://doi.org/10.55024/buyasambid.1185839
4. Aydın, S. B. (2020). Kentsel Dönüşüm Bağlamında Sanayi Bölgelerinin Kentsel Revitalizasyonu Değişimlerin Değerlendirilmesi İstanbul Bomontiada Örneği. İstanbul, T.C. İstanbul Aydın Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
5. Ayvaz, E. ve Halaç, H. H. (2023). Endüstriyel Miras Örneği Olan Gazhanelerin Yeniden İşlevlendirilmesi: Hasanpaşa Gazhanesi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 33(2), 1005-1022. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1239006
6. Cengiz, S. ve Günaydın, A. S. (2021). Peyzaj Metrikleri Kullanılarak Kentlerin Mekansal Özelliklerinin Ölçülmesi; Malatya Kenti. İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 11(24), 1-16. https://doi.org/10.16950/iujad.1036458
7. Emanet, M. (2009). Endüstriyel Alan Dönüşümlerinde Sürdürülebilir Gayrimenkul Geliştirme Kavramı ve Yatırım Araçlarından “Ofis” Kullanımı: Kartal İlçesi Örneği. İstanbul, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü
8. Eskidemir, K., Aytaç, G., ve Dinemis Aman, D. (2019). Kentlerde Post Endüstriyel Alanların Yeniden Kullanımı: İstanbul Osmanlı Dönemi Sanayi Alanları. Medeniyet Sanat Dergisi, 5(1), 44-60. Erişim adresi https://dergipark.org.tr/tr/pub/medeniyetsanat/issue/50561/470306

9. Hasanpaşa'nın 'yaşam alanı' bir yaşında!, (t.y.) https://www.gazetekadikoy.com.tr/kultur-sanat/hasanpasanin-yasam-alani-bi-yasinda
10. İklim Adaleti Rotası, (t.y.). Erişim adresi https://muzegazhane.istanbul/sergiler/iklim-adaleti-rotasi/#:~:text=%C4%B0klim%20Adaleti%20Rotas%C4%B1%20sergisi%2C%20iklim,e%C5%9Fitsizli%C4%9Fi%20kendi%20hik%C3%A2yeleri%20%C3%BCzerinden%20aktard%C4%B1
11. İklim Müzesi, (t.y.) https://muzegazhane.istanbul/mekanlar/iklim-muzesi/
12. Kalender, E. ve Alp, S. (2023). “Yeni Medya Sanatı’nın Türkiye’deki Gelişimi”, Bayram, A. T. ve İpar, M. S. (Ed.), Sosyal Bilimlerde Akademik Araştırma ve Değerlendirmeler-I içinde, (143-184. ss.). Özgür Yayınları. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub308
13. Kaşlı, B. (2009). İstanbul’da Yeniden İşlevlendirilen Korumaya Değer Endüstri Yapıları ve İç Mekan Müdahaleleri: Santralİstanbul Örneği. İstanbul, İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
14. Kavut, İ. E. ve Selçuk, H. E. (2022). Tarihi Endüstri Yapılarının Yeniden İşlevlendirilmesinde Parazit Mimari Kullanımı: Santral İstanbul ve Müze Gazhane. MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 1(25), 198-220. https://doi.org/10.56074/msgsusbd.1123845
15. Keleş, V. (2010). Modern Müzecilik ve Türk Müzeciliği, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2, 1-2. https://dergipark.org.tr/en/pub/ataunisosbil/issue/2812/37813
16. Kente Doğru, (t.y.). Erişim adresi https://muzegazhane.istanbul/sergiler/kente-dogru/
17. Koçan, N. (2016). Sanayi Alanlarının Dönüşümü: Uşak Eski Tabakhane Deri Sanayi Bölgesi. Karadeniz Fen Bilimleri Dergisi, 2(1), 124-138. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kfbd/issue/22233/238666
18. Kurt, C. (2014). Kentsel Dönüşüm Süreci İçerisinde Sanatın Konumu. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(1). https://dergipark.org.tr/tr/pub/mkusbed/issue/19563/208558 (27.11.2024)
19. Modern ve Ötesi (2007). Erişim adresi (https://www.santralistanbul.org/tr/etkinlikler/modern-ve-otesi/
20. Tanyeli, G. ve İkiz, D. (2009). İstanbul’da Bir Endüstriyel Miras Örneği: Bomonti Bira Fabrikası. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, 7, 109-121. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tubaked/issue/57427/813981
21. Tosun, K. E. (2013). Sürdürülebilir Kentsel Gelişim Sürecinde Kompakt Kent Modelinin Analizi. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(1), 103-120. https://dergipark.org.tr/tr/pub/deusosbil/issue/4631/63139
22. Yıldız, C. (2019). Endüstriyel Yapıların Yeniden İşlevlendirilmesinin Museum Der Arbeit (Almanya) ve Santral İstanbul (Türkiye) Örneği Üzerinden Değerlendirilmesi. İstanbul, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü
23. Quadrature (t.y.). Erişim adresi https://refikanadol.com/works/quadrature/