İstanbul’da Trafik Kazaları: Tramvay, Troleybüs ve Otobüs (1961-1966)

Öz

Atlı ve elektrikli tramvay dönemlerinde İstanbul sokaklarında yoğunlaşan kaza olgusu, kamuoyunun gündeminde sürekli yer bulmuş, tramvay kazaları basında sıklıkla manşetten verilen ve merakla takip edilen haberler arasında olmuştur. Troleybüs ve otobüs işletme dönemlerinde de alınan önlemlere rağmen toplu taşıma araçlarının karıştığı kazalar devam etmiş ve kamuoyu ilgisini korumuştur. 1961-1966 döneminde İstanbul’da faaliyette bulunan tramvay, troleybüs ve otobüs işletmelerine ait kaza verileri, söz konusu ulaşım sistemlerinin yapısal ve işlevsel farklılıkları çerçevesinde karşılaştırmalı bir değerlendirme olanağı sunmaktadır. İnceleme, kazalara etki eden döneme özgü faktörleri, işletme bazında dağılımı ve yoğunluk düzeylerini sistematik biçimde ele almakta; maddi hasarlı kazaların baskın, yaralanmalı ve ölümlü kazaların ise sınırlı bir oranla gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Araştırma, tramvay işletmesinde ölümlü kazaların giderek azaldığını, buna karşın altyapının eskimesi ve araç parkının yaşlanması nedeniyle genel güvenlik performansında görece bir gerileme olduğunu göstermektedir. Troleybüs ve otobüs sistemlerinde ise maddi hasarlı kazaların yoğunluğu, şehir içi ulaşımda lastik tekerlekli araçların yaygınlaşmasının yol açtığı yeni risk alanlarını işaret etmektedir. Bulgular, tramvayın tasfiye süreciyle birlikte güvenlik göstergelerinde gözlenen değişimleri ve lastik tekerlekli sistemlerin kent içi ulaşım dinamikleri üzerindeki etkilerini, kentsel ulaşım politikalarının yeniden biçimlendirilmesi bağlamında değerlendirmeye olanak sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tramvay
• Troleybüs
• Otobüs
• Kaza
• Türkiye İktisat Tarihi

Etik Beyan

Etik Beyan gerekmemektedir.

Traffic Accidents in Istanbul: Tram, Trolleybus and Bus (1961-1966)

Öz

During the horse-drawn and electric tram era, accidents were common on the streets of Istanbul and were constantly in the public eye. Tram accidents were frequently featured in the headlines and were eagerly followed by the press. Despite the measures taken during the trolleybus and bus era, accidents involving public transport vehicles continued and remained a topic of public interest. Accident data from tram, trolleybus, and bus operations in Istanbul between 1961 and 1966 provide an opportunity for comparative analysis within the framework of the structural and functional differences of these transportation systems. The study systematically examines the factors specific to the period that influenced the accidents, their distribution and intensity levels by operator, and reveals that accidents resulting in material damage were predominant, while accidents resulting in injury and fatalities occurred at a limited rate. The research shows that fatal accidents in tram operations have been decreasing, but there has been a relative decline in overall safety performance due to the ageing of infrastructure and vehicle fleets. In trolleybus and bus systems, the intensity of accidents resulting in material damage points to new risk areas caused by the widespread use of rubber-tyred vehicles in urban transport. The findings enable an assessment of the changes observed in safety indicators alongside the tram phase-out process and the impact of rubber-tyred systems on urban transport dynamics within the context of re-shaping urban transport policies.

Anahtar Kelimeler

• Tram
• Trolleybüs
• Bus
• Accident
• Turkish Economic History

Kaynakça

1. Ağralı, S. (1959, Kasım 10). “Troleybüs Hazırlıkları Başlıyor”, Cumhuriyet Gazetesi.
2. Akay, T. (2018). “20. Yüzyıl Başlarında İstanbul’da Otomobil, Kazalar ve Trafik Düzenlemeleri”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 62, s.549-570.
3. Arısal, M. (2021). Millileştirme Öncesi İstanbul’da Ulaşım (1869-1938). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
4. Arısal, M. (2022). "İstanbul Semtleri Özelinde Mevkili Tramvay Yolculuğunun Değerlendirilmesi (1920-1930)". Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, 8(2), s. 267-299.
5. Arısal, M. (2025). Accıdent Data Of Istanbul Trolleybuses (1961-1967), VI. International Applied Statistic Congres , Ankara University, 14-15 Mayıs, 363-368.
6. Ayral, N. İstanbul Belediye Mecmuası, 172-173, Aralık 1938-Ocak 1939.
7. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Yer Bilgisi: DH-EUM-6-Şb-00030-00027-002, Belge Tarihi: H-25 Temmuz 1333, M-25 Temmuz 1917.
8. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Yer Bilgisi: DH-EUM-MEM-00083-00029-001, Belge Tarihi: H-3 Temmuz 1332, M- 16 Temmuz 1916.

9. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Yer Bilgisi: DH-KMS-00057-20004-004, Belge Tarihi: H-4 Kanun-i Evvel 1335, M-4 Aralık 1919.
10. Engin, V. (2011). İstanbul’un Atlı ve Elektrikli Tramvaylar. İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları.
11. Geray, C. (1957). “1955 Trafik Kazaları”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 12 (2), 146-150.
12. Gülersoy, Çelik. (1989). Tramvay İstanbul’da, İstanbul, İstanbul Kitaplığı.
13. İETT Arşivi, 7103-02912-091 numaralı belge, 24 Ekim 1922.
14. İETT Arşivi, 7103-03529-040 numaralı belge, 11 Mayıs 1960.
15. İETT Arşivi, 7103-03600-134 numaralı belge, 19 Temmuz 1922.
16. İETT Umum Müdürlüğüne Umumi Bakış, (1968). İstanbul Belediyesi İstanbul Elektrik, Tramvay ve Tünel İşletmeleri Umum Müdürlüğü, İstanbul: İETT Matbaası.
17. İstanbul Belediye Mecmuası, (1940), İstanbul’da 1938’den Sonra Seyrü Sefer Meslesi, İstanbul, Belediye Matbaası.
18. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1951). 1950 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi.
19. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1962), 1963 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
20. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1963), 1962 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
21. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1964), 1963 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Matbaası.
22. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1968), 1967 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: İETT Matbaası.
23. İstanbul Elektrik ve Tramvay İşletmesi Umum Müdürlüğü, (1970). 1969 Senesi Bilançosu ve İşletme Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi.
24. “İstanbul’da Çok Müessif ve Feci Bir Kaza”, Bugün Gazetesi, 23 Mayıs 1942.
25. Kafalı, K., Kutlu, K. & Yayla, N. (1982). İstanbul kent içi ulaşım planı genel ulaşım etüdü. İstanbul: İTÜ-İstanbul Belediyesi.
26. Kayserilioğlu, S. (2003). Dersa’adet’ten İstanbul’a Tramvay, 1, İETT Yayınları, İstanbul.
27. Marmara Üniversitesi Taha Toros Arşivi (TTA), Belge No: 01581761010, http://hdl.handle.net/11424/137897.
28. Öztürk, Z. (2011). “Tramvay Kazaları ve Azaltma Önlemleri”, 2. Toplu Ulaşım Haftası Transist 2011 IV. Ulaşım Sempozyumu ve Sergisi, İstanbul: Haliç Kongre Merkezi, 467-477.
29. Societe Française D’etudes Et De Realisation De Transports Urbains (Sofretu), (1976), Taşıt Servislerinin Mali, İdari ve Organizasyon Etütleri. İstanbul: İETT İşletmeleri Genel Müdürlüğü.
30. Şeker B. & Koçak İ. (2020). “İstanbul T1 ve T4 Tramvayı Bölgesel İş Güvenliği Uygulaması”, Electronic Letters on Science and Engineering, 16(2), s.143-152.
31. Tekeli, İ. (2009). Toplu eserler 9: İstanbul kent içi ulaşımın gelişimi (1927-1985). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. “Tramvaylar Durmadan İnip Binenler”, Son Telegraf Gazetesi, 12 Ağustos 1939.
32. Umar, F., Kutlu, K. (1971). İstanbul Şehri Kamu Taşıma Etüdü, İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi Matbaası.
33. Ünal Ertan. Tramvayları Boşuna mı İdam Ettik?,
34. Yılmaz, İ. (2019). “Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Trafik ve Trafik Kazaları”, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20 (36).
35. Yüksel, A. (2024). “At, Araba ve Kaza: Osmanlı Cephesinden İstanbul’un Trafik Çilesi (1860-1890)”, Belleten, Türk Tarih Kurumu, 88 (311), s.231-266.