İran’ın Dış Politika Söyleminde Milliyetçilik Faktörü

Öz

Milliyetçilik kavramı uluslararası siyasette ve genel mahiyette güncelliğini koruyan bir konu olmuştur. 20. Yüzyıldan itibaren modern bir kavram olarak literatüre girmeye başlayan milliyetçilik, ilk olarak Batı’da görülmeye başlanmıştır. Milliyetçilik olgusunun, Ortadoğu halklarına ulaşması ise daha geç dönemlere rastlamaktadır. Konumuz itibariyle, literatürde İran bağlamında milliyetçiliği ele alan çalışmaların yetersizliği dikkat çekmektedir. Bu çalışmaların birçoğu, İran’ı Şiilik çerçevesine sıkıştırarak, Batı milliyetçiliğinin girmediği bir alan olarak göstermektedir. Şiilik olgusunu tamamen yok saymanın mümkün olmadığı bellidir ancak milli devlet hüviyetine sahip olan İran için bu durumun tek başına kullanılması da olanaksızdır. Bu çalışmada, İran milliyetçiliği birçok açıdan incelenerek, farklı bakış açılarına yer verilmiştir. İran milliyetçiliği dinin etkisinde midir? İran milliyetçiliği ile aşiretçilik iç içe midir? Fars milliyetçiliği tarihten bu yana işlerlik göstermiş midir? gibi sorulara yanıt bulunmaya çalışılmıştır. İran’ın dış politika söyleminde ve bölgeye yayılmasını kolaylaştıran milliyetçilik argümanlarına da bu çalışmamızda yer verilmiştir. İran milliyetçiliği, dönemler halinde incelenerek, geçirmiş olduğu dönüşümler farklı kaynaklar kullanılarak yansıtılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İran
• Milliyetçilik
• Şiilik
• Emperyalizm
• Petrol.

The Factor of Nationalism in Iran’s Foreign Policy Discourse

Öz

The concept of nationalism has remained a current topic in both international politics and general discussions. From the 20th century onwards, nationalism, which started to enter the literature as a modern concept, was first seen in the West. The phenomenon of nationalism reached the peoples of the Middle East much later. In terms of our subject, the lack of studies on nationalism in the Iranian context in the literature draws attention. Many existing works tend to confine Iran within the framework of Shiism, portraying it as a realm untouched by Western nationalism. While it is clear that the phenomenon of Shiism cannot be entirely dismissed, relying solely on this concept is insufficient to explain a state like Iran, which possesses the characteristics of a nation-state. This study offers a multidimensional examination of Iranian nationalism, presenting various perspectives. Questions such as: Is Iranian nationalism influenced by religion? Is it intertwined with tribal structures? Has Persian nationalism been functional throughout history? are addressed. Furthermore, the study also explores how nationalism has influenced Iran’s foreign policy discourse and facilitated its regional expansion. Iranian nationalism is analyzed in a periodized manner, reflecting its transformations through various sources.

Anahtar Kelimeler

• Iran
• Nationalism
• Shiism
• Imperialism
• Oil.

Kaynakça

1. Abrahamian, E. (1968). The crowd in Iranian politics 1905-1953. England: Oxford Universty Press.
2. Abrahamian, E. (1979). The causes of the constitutional revolution in Iran. International Journal of Middle East Studies, 10(3), 381-414.
3. Abrahamian, E. (1999). Tortured confessions: Prisons and public recantations in modern Iran. London: University of California Press.
4. Abrahamian, E. (2008). Modern İran tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
5. Abrahamian, E. (2023). Darbe 1953 CIA ve modern ABD-İran ilişkilerinin kökleri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
6. Afary, J. (1996). The Iranian constitutional revolution, 1906-1911. New York: Columbia University Press.
7. Ahmedi, H. (1995). The politics of ethnic nationalism in Iran. Ottawa.
8. Ahmedi, H. (2024). Iranian national identity in course of history. Iranian Politics and Law Quarterly, 2(1), 39-56.

9. Alhoda. (2012). The constitution of the Islamic Republic of Iran. Iran.
10. Altunkaya, Ş. (2022). Modernist milliyetçilik yaklaşımıyla Fars milliyetçiliği: I. Pehlevi dönemi (1925-1941). Türkiye Ortadoğu Çalışmaları Dergisi, 9(2), 57-88.
11. Amanat, A. (2017). Iran: A modern history. London: Yale University Press.
12. Ansari, A. M. (2012). The politics of nationalism in modern Iran. New York: Cambridge University Press.
13. Ansari, A. M. (2017). Shah Mohammad Reza Pahlavi & the myth of imperial authority. London: University of London
14. Ashraf, A. (2012). Iranian Identity iv. the 19th-20th Centuries. https://iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iv-19th-20th-centuries (Erişim Tarihi: 30.04. 2024)
15. Atabaki, T. (2007). Time, labour discipline and modernization in Turkey and Iran. Touraj Atabaki (Ed.), The state and the subaltern: modernization, society and state in Turkey and Iran in (1-16. pp.). London: I.B. Tauris.
16. Balaghi, S. (2008). Nationalism and cultural production in Iran, 1848-1906. USA: The University of Michigan.
17. Başaran, D. (2022). İran dış politikasında imparatorluk vizyonu: Pers yayılmacılığı. Ankara: Astana Yayınları.
18. Benab, Y. P. (2024). History of Iran: The origin and development of İmperialist contention in Iran; 1884-1921 Acase study in under development and dependency. https://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php (Erişim Tarihi: 07. 12. 2025).
19. Cleveland, W. (2008). Modern Ortadoğu tarihi. İstanbul: Agora Kitaplığı.
20. Cultural Institute. https://en.irancultura.it/iran/costituzione-iran/costituzione-parte1/ (Erişim Tarihi: 05.06.2025)
21. Çalhan, Ö. (2002). Birinci Dünya Harbinde Türk harbi: Irak-İran cephesi 1914-1918. Ankara: Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları.
22. Çınar, G. K. (2017). Safevî Devleti’nde dini otoritenin temsilcisi şahlar ve Şiî ulemayla ilişkileri. İran Araştırmaları Dergisi, 1(1), 11-51.
23. Davoudi, L. (2021). Persian petroleum: Oil, empire and revolution in late Qajar Iran. New York: I.B. TAURIS Bloomsbury Publishing Plc.
24. Demirel, K. (2023). Sovyetler Birliği'nin 1945 yılı Güney Azerbaycan siyaseti ve Tebriz’de özerkliğin ilanı. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 100. Yıl Özel Sayısı, 421-432.
25. Dilek, K. (2007). İran’da Meşrutiyet hareketi ve dönemin siyasi gelişmeleri. Akademik Ortadoğu, 2(1), 49-68. Goldsmith, D. (2006). Confronting threats before they materialize: The United States and the overthrow of the Iranian government. McGill Journal Of Middle East Studie, 8, 81-99.
26. Heywood, A. (2016). Siyasi ideolojiler. Ankara: BB101 Yayınları.
27. Kalabalık, K. (2020). Birinci Dünya Savaşı’nın başlarında İran’da Rus işgal faaliyetleri ve tepkiler. History Studies, 12(5), 2711-2732.
28. Karadeniz, Y. (2006). İran’da sömürgecilik mücadelesi ve Kaçar hanedanı (1795-1925). İstanbul: Bakış Yayınları.
29. Katouzian, H. (1999). Musaddıq and the struggle for power in Iran. London: I.B. Tauris Publishers.
30. Katouzian, H. (2009). The Persians: ancient, mediaeval and modern Iran. London: Yale University Press.
31. Keddie, N. R. (2003). Modern Iran: Roots and result of revolution. New Haven: Yale University Press.
32. Keddie, N. R. (2012). Religion and rebellion in Iran The tobacco protest of 1891-1892. New York: Routledge.
33. Kesrevi, A. (2021). İran meşrutiyet tarihi. İstanbul: Kaynak Yayınları.
34. Kinzer, S. (2003). All the shah’s men an American coup and the roots of Middle East terror. New York: John Wiley & Sons. Kuran’ı Kerim, Enbiya/92
35. Kurtuluş, R. (2012). Tütün protestosu. İstanbul: TDV İslam Ansiklopedisi. 42.
36. Lashgari T. E. (2024). Nationalism construction in Iran's political geography based on governmentality concept in the first Pahlavi era. Human Geography Research Quarterly, 56(1), 151-165.
37. Lashgari, T. E. (2023). Representation of history of ancient Iran in first Pahlavi King discourse (1925-1941) to build a territorial identity in the framework of governmentality concept. Geopolítica(s), 14 (1), 51-64.
38. Litvak, M. (2000). A failed manipulation: The British, the oudh bequest and the Shii ulama of Najaf and Karbala. British Journal of Middle Eastern Studies, 27(1), 69–89.
39. Marashi, A. (2008). Nationalizing Iran: Culture, power and the state: 1870-1941. Washington: University of Washington Press.
40. Metin, C. (2011). Emperyalist çağda moderleşme: Türk modernleşmesi ve İran (1800-1941). Ankara: Phoenix Yayınları.
41. Morady, F. (2020). Contemporary Iran politics, economy, religion. United Kingdom: Bristol University Press.
42. Mousavian, S. H., and ShahidSaless, S. (2014). Iran and The United States an insider’s view on the failed past and the road to peace. New York: Bloomsbury Academic.
43. Nazari, A. (2007). Nationalism and Iranian identity: Case study of the first Pahlavi. Journal of Law and Policy Research, 9(22), 141-172.
44. Özdemir, Z. (2016). A historical sociology approach to Iranian nationalism (1921-1979): An ir perspectıve. Ankara: School Of Social Sciences Of Middle East Technical University.
45. Poulson, S. C. (2002). The tobacco movement (1890-92). Virginia: Virginia Tech.
46. Rashidvash, V. (2012). The Qajar dynasty in Iran: The most important occurence evented in the Qajars monarchy. International Journal of Business and Social Science, 3(12).
47. Rousseau, J.J. (2007). Toplum sözleşmesi, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
48. Sanasarian, E. (2000). Religious minorities in Iran. United Kingdom: Cambridge University Press.
49. Sarıkaya, Y. (2008). Tarihi ve jeopolitik boyutlarıyla İran’da milliyetçilik. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
50. Shakibi, Z. (2020). Pahlavi Iran and the politics of occidentalism: The Shah and the Rastakhiz Party. New York: I.B. TAURIS Bloomsbury Publishing Plc.
51. Shuster, M. (1912). The strangling of Persia. New York.
52. Speller, I. (2003). A splutter of musketry? The British military r
53. Stelee, R. (2021). The Shah’s imperial celebrations of 1971 nationalism, culture and politics in late Pahlavi Iran. London: I.B. TAURIS Bloomsbury Publishing Plc.
54. Takeyh, R. (2021). The last Shah America, İran, and the fall of the Pahlavi dynasty. London: Yale University Press.
55. Tetik, M. O. (2022). İran: Bir ülkenin akademik anatomisi. Orhan Karaoğlu and Nail Elhan (Ed.), İran milli kimlik terkibi karşısında Azerbaycan Türkleri örneği in (641-664. pp.). İstanbul: İnkılap Kitabevi Yayınları.
56. Tohidi, N. (2009). Contemporary Iran: Economy, society, politics. Ali Gheissari (Ed.), Ethnıcıty and relıgıous Minority polıtıcs in Iran in (299-323. pp.). United Kingdom: Oxford University Press.
57. Yenisey, G. (2008). İran’da etnopolitik hareketler 1922-2004. İstanbul: Ötüken Neşriyat.