Vezir Ya’kûb bin Killis’in İhşîdîler ve Fâtımîlerin Mısır’da Devlet Yönetimindeki Rolü ve Etkisi

Öz

Bu çalışmada Yâ’kub b. Killis’in İhşîdîler ve Fâtımîler devletlerinde yönetim alanındaki rolü ve etkilisi ele alınmıştır. İhşîdîler döneminde devlet bürokrasisi içinde yer alan Yâ’kub b. Killis, bu devletin maliye teşkilatının güçlendirilmesinde önemli çalışmalar yürütmüştür. Onun devlet yönetiminde gösterdiği faaliyetler ve edindiği kazanımlar İhşîdîlerle sınırlı değildir. İhşîdîler tarafından tutuklanıp serbest bırakıldıktan sonra Fâtımîlere sığınmıştır. Onun bu deneyimlerinden yararlanmak isteyen Fâtımîler halifesi Muiz-Lidînillâh kendisine bakanlık görevi vermiş ve Fâtımîlerin Mısır’da kurumsallaşmasında ondan önemli ölçüde faydalanmıştır. Fâtımîlerin kurumsallaşma sürecinin devam ettiği sırada halife Azîz-Billâh döneminde, bu devlete Mısır’da vezir olarak atanan ilk kişi Yâ’kub b. Killis olmuştur. Fâtımîlerin Mısır’da teşkilatlanmasının mimarı olmuş ve yaptığı reformlarla dikkat çekmiştir. Maliye, vergi teşkilatı, ordu ve ilmi faaliyetlerin şekillenmesinde-düzenlenmesinde üstlendiği roller ile dönemine damga vurmuştur. Bununla birlikte Fâtımîlerin ideolojik propagandasına destek vermiş ve bu amaçla okutulmak üzere bir fıkıh kitabı yazmıştır. Bu yönüyle Yâ’kub b. Killis’in idari alanda yaptığı faaliyetleri konu edinen bu çalışma ile onun İhşîdîler ve Fâtımîler dönemindeki rolü ve etkisi gün yüzüne çıkarılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Yâ'kub bin Killis
• İhşîdîler
• Fâtımîler
• Muiz-Lidînillâh
• Azîz-Billâh

The Role and Influence of Vizir Ya'qub bin Qillis on the State Administration of the Ihsidis and Fatımids in Egypt

Öz

This study examines the role and influence of Yâ’qub ibn Qillis in the administration of the Ikhshîdids and Fâtımîds states. Yâ’qub ibn Qillis, a member of the state bureaucracy during the Ikhshidid period, carried out significant work in strengthening the state’s fiscal organization. His activities and achievements in state administration were not limited to the Ikhshîdid dynasty. After being arrested and released by the Ikhshidids, he sought refuge with the Fâtımîds. Seeking to benefit from his experience, the Fâtımîd caliph Mu’iz al-Lidînillâh appointed him a ministerial position and significantly benefited from his contributions to the institutionalization of the Fatimids in Egypt. During the reign of Caliph Al-Aziz Billah, when the institutionalization process of the Fatimids was ongoing, the first person appointed as vizier of this state in Egypt was Ya’qub ibn Killis. He was the architect of the Fâtımîd organization in Egypt and gained attention for his reforms. He left his mark on his era with his roles in shaping and organizing the treasury, taxation, military, and scholarly activities. He also supported the Fatimids’ ideological propaganda and wrote a book on jurisprudence to be taught for this purpose. This study, which examines Yâ’qub ibn Qillis’s administrative activities, attempts to illuminate his role and influence during the Ikhshîdids and Fâtımîds periods.

Anahtar Kelimeler

• Yâ'qub bin Qillis
• Ikhshids
• Fâtımîds
• Muiz-Lidînillâh
• Azîz-Billâh

Kaynakça

1. Abdul Cabbar, H. (1966). Tesbîtü delâilü’n-nübüvve (C. II, Abdülkerim Osman, Thk.). Beyrut: Dârü’l-ʿArabiyya.
2. Âşûr, S. A. (1999). İbn Killis. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. XX, ss. 136-137). İstanbul: TDV Yayınları.
3. Aydın, Y. E. (2018). Fâtimîler Devleti’nin kuruluşunda Kutâme kabîlesinin Rolü ve Mağrip’te Fâtimî - Kutâme İlişkileri (762-972). Anasay, 3, 79-98.
4. Bamhrama, T. (H. 1428 / M. 2008). Kitâb kilâdâtü’l-el-nahr fî vefayât aʿyân ed-dehr (C. III, C. Makri & H. Zoyari, Düz.). Cidde: Dârü’l-Minhâc.
5. Bloom, J. M. (1983). The Mosque of al-Ḥâkim in Cairo. Muqarnas, 1, 15-36.
6. Canard, M. (1981). Ibn Killis. B. Lewis, V. L. Ménage, Ch. Pellat & J. Schacht (Eds.), The Encyclopaedia of Islam EI2 (İng-New edition) (Vol. III, pp. 840-841). Leiden–London: E. J. Brill & Luzac and Co.
7. Cengiz, E. (2022). Cevher es-Sıkıllî’nin Mısır’ı Ele Geçirmesi ve Mısır’daki Faaliyetleri. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, 8(2), 848-869.
8. Cohen, M. R., & Somekh, S. (1990). In The Court Of Yaʿqûb Ibn Killis: A Fragment From The Cairo Genizah. Jewish Quarterly Review, 80 (3-4), 284-314.

9. Cüveynî, A. A. M. (1988). Târîh-i cihângüşâ (C. III, M. Öztürk, Çev.). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
10. Çelik, A. (2002). Fâtımîler Devleti’nde Bir Türk komutan Alptekin. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 283-296.
11. Çelik, A. (2005). Fâtımîler Devleti’nin Kuruluşu. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(2), 433-453.
12. Çelik, A. (2008). Fâtımîler döneminde Kahire şehri. Elazığ: Fırat Üniversitesi ODAM Yayınları.
13. Çelik, A. (2024). Fâtımîler Devleti Tarihi (909-1171). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
14. Çubukcu, A. (2020). Muʿizz-Lidînillâh. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. XXXI, ss. 96-98). Ankara: TDV Yayınları.
15. Dayf, Ş. (1995). Tarihü’l-edeb el-’Arabî eş-Şevki Dayf (C. VII). Kahire: Dârü’l-Maʿârif.
16. El-ʿAbbâs, Ebü’l-Fetḥ. (t.y.). Muʿâhedü’l-ʿalâ şevâhidü’t-telhîṣ (C. II, M. M. ʿAbdülhamîd, Thk.). Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb.
17. El-Anṭâkî, Y. b. (1990). Târîḫu’l-Anṭâkî (Ö. A. Tedmûrî, Thk.). Trablus: Gross Press.
18. El-Anṭâkî, Y. b. (1909). Histoire de Yahyâ ibn Saʿîd d’Antioche (I. Kratchkovsky & A. Vasiliev, Trans.). Beyrut.
19. El-ʿAsḳalânî, F. (1998). Rafʿu’l-aṣr ʿan Kuḍât Miṣr (ʿA. M. Ömer, Thk.). Kahire: Mektebü’l-Ḥancî.
20. Ed-Devâdârî, E. (1961). Kenzü’d-dürer ve câmiʿu’l-gurer (C. VI, S. el-Müneccid, Thk.). Kahire.
21. El-Fâḳî, M. K. (2019). El-Ezher ve’l-ḥurûf fî’n-nehḍetü’l-edebiyye (C. I). Kahire: el-Maṭbaʿatü’l-Münîre bi’l-Ezher eş-Şerîf.
22. El-Ḥâccevî, M. b. (1995). El-Fikrü’s-sâmî fî târîḫi’l-fıḳhi’l-İslâmî (C. II). Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.
23. El-Ḥamevî, Y. b. (1993). Muʿcemü’l-üdebâʾ (C. II). Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî.
24. El-Ḳalḳaşandî, A. b. (1987). Ṣubḥu’l-aʿşâ fî ṣınâʿati’l-inşâʾ (C. XIV, M. Ḥ. Şemseddîn, Thk.). Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.
25. El-Kindî, Ö. (1908). El-vulât ve’l kitâbı el-kudât (R. Kast, Düz.). Beyrut: Jesuit Fathers Press.
26. El-Ḳuṭbî, M. b. (1973). Vefayâtü’l-vefayet (C. I, İ. Abbas, Thk.). Beyrut: Dâr Ṣâdir.
27. El-Makrîzî, A. b. (1418a). Kitâbü’l-mevâʿiz ve’l-iʿtibâr bi-zikri’l-ḥıṭaṭ ve’l-âs̱âr (C. I). Beyrut: Dârü’l-Kütüb el-ʿİlmiyye.
28. El-Makrîzî, A. b. (1418b). Kitâbü’l-mevâʿiz ve’l-iʿtibâr bi-zikri’l-ḥıṭaṭ ve’l-âs̱âr (C. III). Beyrut: Dârü’l-Kütüb el-ʿİlmiyye.
29. El-Makrîzî, A. b. (1418c). Kitâbü’l-mevâʿiz ve’l-iʿtibâr bi-zikri’l-ḥıṭaṭ ve’l-âs̱âr (C. IV). Beyrut: Dârü’l-Kütüb el-ʿİlmiyye.
30. El-Makrîzî, T. (H. 1387/ M. 1967). Es-seyfü’l-mühenned fî sîreti’l-meliki’l-müʾeyyed (F. M. Şeltût, Nşr.). Kahire: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî.
31. El-Makrîzî, T. (1967). İttiʿâżu’l-ḥunefâ bi-aḫbâri’l-ümmeti’l-Fâṭımiyyîni’l-ḫulefâʾ (C. I, C. el-Şeyyâl, Thk.). Kahire: el-Meclisü’l-Aʿlâ li’ş-Şuʾûni’l-İslâmiyye.
32. El-Makrîzî, T. (2006). El-mukaffâ el-kebîr (C. III, M. el-Yelâvî, Thk.). Beyrut: Dârü’l-Garb el-İslâmî.
33. El-Nüveyrî, Ş. (1423). Nihâyetü’l-Arab fî fünûni’l-edeb (C. XXVIII). Kahire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vasâʾik el-Kavmiyya.
34. El-ʿÖmerî, F. (1423). Mesâliku’l-ebṣâr fî memâliki’l-emṣâr. Abu Dabi: el-Mecmüʿ el-S̱akâfî.
35. El-Sanhâcî, M. (t.y.). Kitâbü aḫbâri Benî ʿUbayd (E. Nakra & A. ʿUveys, Thk.). Kahire: Dârü’s-Sehvâ.
36. Es-Suyûṭî, ʿA. b. (1967). El-muḥâḍara fî târîḫ Miṣr ve’l-Qâhire (C. II, M. E. el-Faḍl İbrahim, Thk.). Kahire: Dârü İḥyâʾi’l-Kutub el-ʿArabiyya & ʿÎsâ el-Bâbî el-Ḥalebî & Partners.
37. Eş-Şâfiʿî, E. M. (2008). Kitâb kilâdâtü’n-nahr fî vefayât aʿyân ed-dehr (C. Makrî & H. Zouari, Thk.). Cidde: Dârü’l-Minhâc.
38. Es-Safedî, Ṣ. H. b. (2000). El-vâfî bi’l-vefeyât (C. XXVIII, A. el-Arnaût & T. Mustafa, Thk.). Beyrut: Dâr İḥyâʾ et-Türâs̱.
39. Ez-Zerkalî ed-Dımaşkî, Ḥ. (2002). El-aʿlâm (C. VIII). Beyrut: Dârü’l-ʿİlm li’l-Melâyîn.
40. Ez-Zehebî, Ş. (2006a). Târîḫü’l-İslâm el-Tevfikiyye (C. XXVII, S. Y. Maḥmûd & ….., Thk.). Kahire: el-Maṭbûʿâtü’t-Tevfîkiyye. Ez-Zehebî, Ş. (2006b). Siyaru aʿlâmi’n-nübelâʾ el-hadise (C. XII, M. E. eş-Şebâvî, Thk.). Kahire: Dârü’l-Ḥadîs.
41. Ez-Zehebî, Ş. (1985). Siyaru aʿlâmi’n-nübelâʾ el-risâle (C. XVI, E. el-Bûşî, Ed.). Beyrut: el-Muʾassasa er-Risâle.
42. Ez-Zehebî, Ş. (1993). Târîḫü’l-İslâm ve vefayâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm (Ö. A. et-Tadmûrî, Haz.). Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî.
43. Ḥasan, Ḥ. İ. (1981). Târîḫu’d-devleti’l-Fâṭımiyye. Kahire: Mektebetü’n-Nahḍati’l-Mıṣriyye.
44. Ḥıżır Ḥüseyin, M. (H. 1431/ M. 2010). Mevsûʿatü’l-aʿmâl el-kâmile li’l-İmâm Muḥammed el-Ḥıżır Ḥüseyn (C. VII/1, A. R. el-Ḥüseynî, Düz.). Suriye: Dârü’n-Nevâdir.
45. Ibn Khallikan. (1842). Ibn Khallikan’s biographical dictionary (C. IV, W. M. G. de Slane, Trans.). Paris: Oriental Translation Fund of Cheat Britain and Ireland.
46. İbn Asâkir, E. K. (1995). Târîhu Dımaşkü’l ibn Asâkîr (C. LXXIV, Ö. b. G. el-Emrevî, Thk). Beyrut: Dârü’l-Fikr.
47. İbn Hallikân. (1994). Vefayâtü’l-aʿyân (C. VII, İhsan Abbas, Thk). Beyrut: Dârü’s-Sâdır.
48. İbn Hammâd es-Sanhâcî. (1980). Aḫbâru mülûki Benî ʿUbeyd ve sîretühüm (T. Nakra & A. Uveys, Nşr). Riyad: Dârü’l-ʿUlûm.
49. İbn Kesîr, E. F. (1998). El-bidâye ve’n-nihâye (C. XV, A. et-Türkî, Thk.). Riyad: Dârü’l-Hicr & Dârü’l-ʿÂlem el-Kutubî.
50. İbn Manzûr, C. (1984). Muḫtaṣar târîḫ Dımaşk li-ibn asâkir (C. XXVIII, R. en-Nahhas, R. A. Murad & M. Mutʿî, Thk.). Şam: Dârü’l-Fikr.
51. İbn Tağrıberdî. (1933). En-nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kâhire (C. IV). Kahire: Vizâretü’s-Sekâfe ve’l-İrşâd / Dârü’l-Kütüb.
52. İbn Tûlûn, Ş. (1998). Enbâʾ el-ʿumerâʾ bi-enbâʾ el-vüzerâʾ (M. H. el-Muhanna, Thk.). Beyrut: Dârü’l-Beşâir el-İslâmiyye.
53. İbn Zahîre. (1969). El-feḍâʾilü’l-bâhire fî meḥâsini Miṣr ve’l-Ḳâhire (M. es-Sekkâ & K. el-Mühendis, Nşr.). Kahire: Merkezü Taḥḳīḳi’t-Türâs.
54. İbnü’l-Esîr. (1997). El-kâmil fi’t-târîḫ (C. VII, Ö. A. Tedmürî, Thk.). Beyrut: Dârü’l-Kitâb el-ʿArabî.
55. İbn Haldûn. (H. 1401/ M. 1981). Târîḫu ibn Haldûn (C. IV, S. Zakkar, Thk.). Beyrut: Dârü’l-Fikr.
56. İbnü’l-Kıftî. (2005). İhbârü’l-ʿulemâʾ bi-ahbâri’l-hukemâʾ (İ. Şemseddin, Haz.). Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye.
57. İbnü’l-Kıftî. (1903). Târîḫu’l-hukemâʾ (J. Lippert, Thk.). Leipzig: Dieterich’sche Verlagsbuchhandlung.
58. İbnü’s-Sayrafî, E. K. (H. 1410/ M. 1990). el-Ḳānûn fî dîvâni’r-resâʾil (E. F. Seyyid, Nşr.). Kahire: Dârü’l-Mıṣriyyetü’l-Lübnâniyye.
59. İbnü’l-Abbâr, M. b. (1985). El-hullelü’s-sîre (C. I, H. Muʾnis, Arş.). Kahire: Dârü’l-Maʿârif.
60. İbnü’l-Cevzî, S. (2013/1434 h.). Mirʾâtü’z-zamân fî târîḫi’l-aʿyân (C. XVII, A. Rihavi, Thk.). Şam: Dârü’r-Risâle el-ʿÂlemiyye.
61. İbnü’l-ʿİmâd el-Ḥanbelî. (1986). Şeẕerâtü’z-zeheb fî aḫbâri men zeheb (C. IV, M. el-Arnavut & A. el-Arnavut, Thk.). Şam/Beyrut: Dâr İbn Kesîr.
62. İbnü’l-Kalânisî, H. b. (1983). Târîḫu Dımaşk li-İbn Kalânisî (C. I, S. Zakkar, Thk.). Şam: Abduladi Harsouni – Dâr Hassan.
63. Jakubiak, K. (2019). Tell Farama (Pelusium) Roman City On The Mediterranean Coast, Greco-Roman cities at the crossroads of cultures (Grażyna Bąkowska-Czerner and Rafał Czerner, Ed.). Oxford: Archaeopress Publishing.
64. Kürd ʿAlî, M. (H. 1401/ M. 1983). Ḫıṭaṭü’ş-Şâm (C. I). Şam: Maṭbaʿatü’n-Nûrî.
65. Mursî, M. M. (2005). Et-terbiye el-İslâmiyye: uṣûluhâ ve tevârîhuhâ fi’l-bilâd el-ʿarabiyye. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kutub.
66. Özaydın, A. (1991). Azîz-Billâh. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. IV, 346. İstanbul: TDV Yayınları.
67. Poonawala, I. K. (1977). Biobibliography of Ismâʿîlî literature (C. I, pp. 78–79, T. Joseph, Ed.). Malibu: Undena Publications.
68. Ruzraverî, E. Ş. M. (H. 1334/ M. 1916). Zeylü tecâribi’l-ümem (H. F. Amedroz & D. S. Margoliouth, Nşr.). Kahire: Şirketü’t-Temeddün.
69. Saker, S. (2003). Der wille zur macht: der fatimidische wesir Yaʿqūb ibn Killis. Berlin: Klaus Schwarz Verlag.
70. Seyyid, E. F. (2007). Ed-Devletü’l-Fâṭımiyye fî Mıṣr. Kahire: Tefsîr Cedîd.
71. Sezgin, F. (H. 1411/ M. 1991). Târîḫu’t-turâsü’l-ʿArabî: el-ʿulûmü’ş-şerʿiyye (C. III, M. F. Hicazi, Arpç. Çev.). Riyad: İmam Muhammed b. Suud İslam Üniversitesi.
72. Şeşen, Ramazan, Cevher es-Sakili, DİA, C. VII, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1993, s. 456-457.
73. Surûr, M. C. (2007). Târîḫu’d-Devleti’l-Fâṭımiyye. Kahire: Dârü’l-Fikrü’l-ʿArabiyye.
74. Tudelalı Benjamin. (2002). Riḥletü binyâmin et-tutîlî. Abu Dabi: el-Mecmûʿa es̱-S̱aḳâfî.
75. Yıldırım, T. (2022). Ticaret’in altın çağı (Yunus Emre Tansü, Ed.). Elazığ: İksad Publishing House.