Birinci Dünya Savaşı’nda 1916 Yılı Bitlis Harekâtı Üzerine Yeni Tespitler

Öz

Birinci Cihan Harbinde Doğu Cephesinde Sarıkamış harekâtı mağlubiyeti sonrası bu cephe adeta kaderiyle baş başa bırakılmış, bölgenin savunması mevcudu yeterli olmayan 3. Ordu Komutanlığı birlikleri ile beş yıldır kesintisiz süren harp yüzünden tükenme noktasına gelen bölge halkının mücadelesine kalmıştı. Ancak, Rusların 18 Şubat 1916 tarihinde Erzurum’u ele geçirip harekât alanını Irak ve Akdeniz’e doğru genişletmesiyle olayın ciddiyeti Harbiye Nezaretince anlaşılmış ve 3. Ordu Komutanlığının Trakya bölgesinde kurulmakta olan 2. Ordu Komutanlığı birlikleri ile takviye edilmesine karar verilmiştir. 3. Ordu Komutanlığını ivedi takviye etmek için kullanılan birliklerden birisi Gelibolu muharebelerine iştirak eden 5. Piyade Tümeni olmuş, Tümen; 3. Ordu Komutanlığı sorumluluk alanın en güneydoğu ucundaki Bitlis bölgesinde oluşan hassasiyeti ortadan kaldırmak için görevlendirilmiştir. Fakat Tümen Komutanı Refet Bey’in sonradan kuruluşuna verilen 16. Kolordu Komutanı Mustafa Kemal’den kıdemli oluşu askerî hiyerarşide sorun yaratmıştır. Mustafa Kemal’in kısa sürede generalliğe terfiiyle mesele resmen çözülmüş, ancak Refet Bey’in kırgınlığı harekât süresince devam etmiştir. Genelkurmay ATASE’nin 2017’de yayımladığı birincil kaynak niteliğindeki Bitlis bölgesi askerî harekâtına dair harp durum rapor ve yazışmaları esas alınarak yapılan bu çalışmayla; harekât ile ilgili tüm gerçekleri askeri ve insani boyutta ortaya koymak ve bugüne kadar literatürde yanlış bilinen veya ortaya konmamış hususları tespit etmek amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Birinci Dünya Savaşı
• Osmanlı
• Rusya
• Bitlis Cephesi
• Askerî Harekât

Bitlis Front and Mustafa Kemal Pasha's Commandership of 16th Army Corps during the First World War

Öz

Following the defeat at Sarıkamış on the Eastern Front during the First World War, the front was virtually left to its fate. The fall of Erzurum to Russian forces on 18 February 1916, and the subsequent expansion of operations toward Iraq and the Mediterranean, finally alerted the Ministry of War to the seriousness of the situation. It was decided to reinforce the 3rd Army with units of the newly formed 2nd Army in Thrace. Among the divisions dispatched was the 5th Infantry Division, a unit distinguished in the Gallipoli campaign. Assigned to Bitlis, at the southeastern edge of the front, it was expected to eliminate the region’s strategic vulnerability. Yet tension arose when its commander, Refet Bey, proved senior in rank to Mustafa Kemal, who had been given command of the newly created 16th Corps. Mustafa Kemal’s rapid promotion to general formally resolved the issue, but Refet Bey’s discontent persisted. This study, based on primary sources published in 2017 by the Turkish General Staff’s Directorate of Military History and Strategic Studies (ATASE), analyzes the Bitlis campaign to illuminate both its military and human dimensions, while correcting misrepresentations and filling gaps in existing scholarship.

Anahtar Kelimeler

• First World War
• Ottoman
• Russia
• Bitlis Front
• Military Operation

Kaynakça

1. ALLEN William Edward David, Muratoff Paul. (1953). Caucasian Battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border, 1828–1921, Cambridge University Press.
2. BELEN, Fahri. (1965). “Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi 1916 Yılı Hareketleri”, Genelkurmay Basımevi, Ankara. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüd Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları (ATASE). (1978). Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi II nci Cilt, 2 nci Kısım Kafkas Cephesi, 2 nci Ordu Harekâtı (1916-1918)” Genelkurmay Basımevi, Ankara.
3. ____________________ (2017). Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Temmuz 2017, Yıl.66, Sayı 140, Genelkurmay Basımevi, Ankara.
4. ____________________ (1993). Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi, Kafkas Cephesi 3 ncü Ordu Harekâtı, Cilt II, II. Kitap, Genelkurmay Basımevi, Ankara.
5. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (1994). Bitlis, XI Cilt, İstanbul.
6. Millî Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi. (2021). Bitlis, Cilt 2, ETAM Matbaası, Eskişehir.
7. KOCATÜRK Utkan. (2007). Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2007.
8. TOKER Hülya, FİDAN Nurcan. (2009). Birinci Dünya Savaşı’na Katılan Alay ve Daha Üst Kademedeki Komutanların Biyografileri, C. I., Genelkurmay Basım Evi, Ankara.

9. ____________________ (2009). Birinci Dünya Savaşı’na Katılan Alay ve Daha Üst Kademedeki Komutanların Biyografileri, C. II., Genelkurmay Basım Evi, Ankara, 2009.
10. ÇALIŞLAR İzzettin, GÖRGÜLÜ İsmet. (1997). Orgeneral İzzettin Çalışlar’ın Not Defterinden On Yıllık Savaş Günlüğü, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
11. GÖRGÜLÜ İsmet. (2021). On Yıllık Harbin Kadrosu, 1912-1922. Balkan-Birinci Dünya ve İstiklal Harbi, 3. Baskı, TTK Yayınları, Ankara.