THE ROLE OF EARLY TRANSLATION MOVEMENTS AND IBN AL-MUQAFFA IN THE FORMATION OF ISLAMIC THOUGHT

Öz

This article approaches the translation movements that began in the mid-7th century in the Islamic world not merely as acts of linguistic transmission but as structural and philosophical transformations that facilitated intellectual exchange between civilizations. Focusing on the intellectual centers of Iran and Alexandria, the study explores how these translations played a formative role in the development of early Islamic philosophy. One of the central figures in this process is Ibn al-Muqaffa, who reinterpreted the political and ethical legacy of the Sasanian Empire within an Islamic framework. His works—most notably Kalīla wa Dimna and Risālat al-Ṣaḥāba—are presented not only as cultural transmissions but also as efforts to construct the conceptual foundations of Islamic political philosophy. The article also traces the entry of Hellenistic traditions, particularly Neoplatonism, into Islamic thought, which was later institutionalized through scholarly centers like the Bayt al-Ḥikma. These translation activities were not ideologically neutral; they often functioned as vehicles for embedding pre-Islamic Persian worldviews into the Islamic intellectual sphere. Through the case of Ibn al-Muqaffa, the article argues that translation was not simply the transfer of texts, but a complex process of philosophical negotiation and conceptual reconstruction.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Intellectual History
• Translation Movements
• Ibn al-Muqaffa
• Cultural Transmission
• Islamic Philosophy

İSLAM DÜŞÜNCESİNİN ŞEKİLLENMESİNDE ERKEN DÖNEM ÇEVİRİ HAREKETLERİ VE İBNÜ’L-MUKAFFA’NIN ROLÜ

Öz

Bu makale, 7. yüzyılın ortalarında İslam dünyasında başlayan çeviri hareketlerini, yalnızca metin aktarımı olarak değil, farklı düşünce gelenekleri arasında gerçekleşen yapısal ve felsefî bir dönüşüm olarak ele almaktadır. Özellikle İran ve İskenderiye merkezli entelektüel havzalar üzerinden yürütülen bu faaliyetler, İslam felsefesinin erken dönem oluşumunda belirleyici bir rol oynamıştır. Sâsânî siyaset düşüncesi ve Pers etik mirasını İslamî bağlamda yeniden yorumlayan İbnü’l-Mukaffa, bu sürecin en önemli figürlerinden biridir. Makale, Arapların İran’ı fethinin tam anlamıyla bir kültürel silinmeye yol açmadığını vurgulamaktadır. Aksine, İbnü’l-Mukaffaʿ gibi yeni Müslüman olmuş İranlı entelektüeller, önceki entelektüel miraslarını İslam geleneğine entegre etmişlerdir. Böylece Zerdüştlük, Maniheizm ve Pers siyasi ideolojisinin unsurları, İslam ahlak ve siyaset düşüncesini dolaylı biçimde etkilemiştir. İbnü’l-Mukaffa’nın Kelîle ve Dimne ve Risâletü’s-Sahâbe gibi eserleri, sadece kültürel aktarım değil, aynı zamanda İslam siyaset felsefesinin kavramsal temellerini kurma çabası olarak değerlendirilmektedir. Aynı zamanda Yeni Platonculuk gibi Helenistik öğretilerin İslam düşüncesine geçişi, Beytü’l-Hikme gibi kurumlarla sistematikleştirilmiş; çeviri, burada felsefî yeniden inşanın aracına dönüşmüştür. Makale, bu çevirilerin ideolojik yönüne de dikkat çekerek, Zerdüşt ve Sâsânî mirasının İslam dünyasında felsefî meşruiyet kazandığını savunmaktadır. İbnü’l-Mukaffa örneği üzerinden, çevirinin bir bilgi aktarımı değil, aynı zamanda entelektüel ve kavramsal bir müzakere olduğu ortaya konmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• İslam Entelektüel Tarihi
• Çeviri Hareketleri
• İbnü’l-Mukaffaʿ
• Kültürel Aktarım

Kaynakça

1. Adamson, Peter; Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy without any Gaps. 3. Cilt. Oxford: Oxford Üniversitesi Yayınları, 2016.
2. Apak, Âdem; Anahatlarıyla İslam Tarihi II (Hulefâ-i Râşidîn Dönemi). İstanbul: Ensar Yayınları, 2010.
3. Arjomand, Said Amir; “Legitimacy and Political Organisation: Caliphs, Kings and Regimes”. The New Cambridge History of Islam: Islamic Cultures and Societies to the end of the Eighteenth Century. Editör Robert Irwin. 4/223-273. Cambridge: Cambridge University Press, 2010. https://doi.org/10.1017/CHOL9780521838245.009.
4. Baltacı, Cahid; İslam Medeniyeti Tarihi. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2010.
5. Bayrakdar, Mehmet; İslam Felsefesine Giriş. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2016.
6. Belâzürî; Ensâbü’l-Eşrâf (İslâm Tarihinde Öncü Şahsiyetler). Çeviren Musa k. Yılmaz. 2. Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
7. Bray, Julia; “Arabic Literature”. The New Cambridge History of Islam: Islamic Cultures and Societies to the end of the Eighteenth Century. Editör Robert Irwin. 4/383-413. Cambridge University Press, 2011.
8. Câbirî, Muhammed Âbid; Arap Ahlâkî Aklı: Arap Kültüründeki Değer düzenlerine Yönelik Çözümleyici Eleştirel Bir Araştırma. Çeviren Muhammet Çelik. İstanbul: Mana Yayınları, 2019.

9. Câhız, Ebu Osman Amr b. Bahr; “Şuûbîlerin Harp Aletleri Konusunda Arapları Tenkitleri”. Çeviren Ramazan Şeşen. 130-134.Türklerin Faziletleri. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2022.
10. Chokr, Melhem; İslâm’ın Hicri İkinci Asrında Zındıklık ve Zındıklar. Çeviren Ayşe Meral. İstanbul: Anka Yayınları, 2002.
11. Durmuş, İsmail; “İbnü’l-Mukaffaʿ”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 21/130-134. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
12. Endelüsî, Said; Tabakâtü’l-Ümem (Milletlerin Bilim Tarihi). Çeviren Ramazan Şeşen. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
13. En-Nedîm, Muhammed b. İshâk; el-Fihrist. Çeviren Mehmet Yolcu vd. Editör Mehmet Yolcu. İstanbul: Çıra Yayınları, 2017.
14. Fahri, Macid; İslam Ahlak Teorileri. Çeviren Muammer İskenderoğlu ve Atilla Arkan. İstanbul: Litera Kitap. 7. Basım. 2024.
15. Fahri, Macid; İslâm Felsefesi Kelâmı ve Tasavvufuna Kısa Bir Giriş. Çeviren Şahin Filiz. İstanbul: İnsan Yayınları, 2008.
16. Gibb, Hamilton Alexander Roskeen; Orta Asya’da Arap Fetihleri. Çeviren Hasan Kurt. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2019.
17. Goeje, Michael Jan De vd.; “Arabia”. The Encyclopedia Britannica. 2/271-276. New York: Madison Avenue, 1911.
18. Gutas, Dimitri; Yunanca Düşünce, Arapça Kültür; Bağdat’ta Yunanca Arapça Çeviri Hareketi ve Erken Abbasi Toplumu. Çeviren Lütfü Şimşek. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2017.
19. Halîfe b. Hayyât; et-Târîh: İlk Kronolojik İslâm Tarihi. Çeviren Ömer Sabuncu ve Mahmut Sabuncu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2019.
20. Hodgson, Marshall G. S.; İslam’ın Serüveni: İslam’ın Klasik Çağı. Çeviren Berkay Ersöz. 1. Cilt. Ankara: Phoenix Yayınları, 2024.
21. İbn Haldun; Miftahu’l-İber (İber’in Anahtarı: İnsanlık ve Peygamberler Tarihi’ne Giriş). Çeviren Abdullatif Suphi Paşa. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2023.
22. İbnu’l-Kıftî, Vezir Cemâlüddîn; İhbâru’l-Ulemâ. Çeviren Abdulhalik Bakır. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2024.
23. İbnü’l-Mukaffaʿ; İslâm Siyaset Üslûbu. Çeviren Vecdi Akyüz. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
24. İkbâl, Muhammed; Makaleler. Çeviren Celal Soydan. Ankara: Hece Yayınları, 2015.
25. İkbâl, Muhammed; Yansımalar: Gençlik Notları. Çeviren Halil Toker. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2007.
26. Kristo-Nagy, Istvan T.; “Reason, Religion and Power Ibn al-Muqaffa”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 62/3 (Ekim 2009) 285-301.
27. Kumeyr, Yuhanna; İslam Felsefesinin Kaynakları. Çeviren Fahreddin Olguner. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1992.
28. Macit, Muhittin; “Tercüme Hareketleri”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 40/498-504. İstanbul, TDV Yayınları, 2011.
29. Mavroudi, Maria; “Translations from Greek into Latin and arabic during the Middle Ages: Searching fort he Classical Tradition”. Speculum 90/1 (Ocak 2015) 28-59.
30. Miquel, Andre; Doğuşundan Günümüze İslâm Medeniyeti. Çeviren Ahmet Fidan - Hasan Menteş. İstanbul: Birleşik Dağıtım Kitabevi, 2003.
31. O’leary, De Lacy; İslam Düşüncesi ve Tarihteki Yeri. Çeviren Yaşar Kutluay ve Hüseyin Yurdaydın. İstanbul: Pınar Yayınları, 2023.
32. Pines, S.; “Felsefe”. çev. İlhan Kutluer. İslâm Tarihi: Kültür ve Medeniyeti. Editör M. Holt, Ann. K. S. Lambton vd. 4. Cilt/354-397. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 1997.
33. Roux, Jean-Paul; Orta Asya Tarih ve Uygarlık. Çeviren Lale Arslan. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 1999.
34. Starr, S. Frederick; Kayıp Aydınlanma: Arap Fetihlerinden Timur’a Orta Asya’nın Altın Çağı. Çeviren Yusuf Selman İnanç. İstanbul: Kronik Kitap, 2022.
35. Suçin, Mehmet Hakkı; Dünden Bugüne Arapçaya Çevirinin Serüveni. Ankara: Kurgan Edebiyat Yayınları, 2012.
36. Sunar, Cavit; İslâm Felsefesi Dersleri. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1967.
37. Süt, Abdulnasır; Basra ve Mu’tezile: İlk Üç Asır. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2018.
38. Şahid, İrfan; “Edebiyat”. Çeviren Kemal Kahraman. İslâm Tarihi: Kültür ve Medeniyeti. Editör M. Holt, Ann. K. S. Lambton vd. 4. Cilt/203-243. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 1997.
39. Şeriati, Ali; İran ve İslam. Çeviren Kenan Çamurcu. Ankara: Fecr Yayınları, 2018.
40. Taberî, Ebu Ca’fer Muhammed bin Cerir; Tarih-i Taberî. Çeviren M. Faruk Gürtunca. 4. Cilt. İstanbul: Sağlam Yayınları, Tarihsiz.
41. Vaux, William Sandys Wright; Persler: Parthlar, Sasaniler. Çeviren Berna Asuman Uzun. İstanbul: Say Yayınları, 2022.
42. Watt, W. Montgomery; İslâm Düşüncesinin Teşekkül Dönemi. Çeviren Osman Demir. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.
43. Yıldırım, Nimet; İran Mitolojisi: Kökenleri, Kaynakları, Ana Temaları. İstanbul: Pinhan Yayınları, 2018.