DİJİTAL ÇAĞ VE EMEK-DEĞERİN DÖNÜŞÜMÜ: YENİ BİR KAVRAM OLARAK VERİ-DEĞER

Öz

Marxizm literatüründe sıkça karşımıza çıkan emek-değer teorisi günümüz dijital dünyasındaki gelişmelerle farklı boyutlara evrilmektedir. Üretimin somut emeğe dayalı olduğu klasik ekonomik faaliyetinin yanında giderek dijitalleşmenin ön plana çıktığı, otomasyon sistemlerinin hâkim olduğu, 3D yazıcılarla internet ve yapay zekâ tabanlı yeni üretim tekniklerinin gelişmesi klasik tanımlama biçimlerinin yanına yeni kavramsallaştırmaları da zorunlu kılmaktadır. Bu zorunluluğun ürünü olarak ortaya çıkan ve ilk defa bu çalışmada kullanılan kavram ise veri-değer’dir. Her kavramın içinden çıktığı çağın bir ürünü olması bağlamında veri-değer kavramı, günümüz dijital dünyasında bireylerin emek-değer yanında veri-değer ürettiğine dair düşünceyi ifade eder. Dijitalleşme ve internetle ortaya çıkan üretim biçimi, zihinsel emeğin ön plana çıktığı ve yapay zekâ ile adeta insanın yerini alan otonom sistemlerin hâkim olduğu bir tartışmayı güçlendirmiştir. Evden-uzaktan çalışan insanlar serbest zamanlarında sosyal medya kullanımıyla da gönüllü veri üreticilerine dönüşmektedir. Dolayısıyla sermaye sahiplerinin elde ettiği kâr kaynağı salt somut maddi üretimin yanında dijital olan içerik üretimine dönüşmüş ve bu sayede emek-değer ve kârın yanında veri-değer kavramını da ortaya çıkarmıştır. Bu çalışmanın temel amacı veri-değer kavramının Türkiye’de literatüre kazandırılması ve tartışmaya açılmasıdır. Bu çerçevede veri-değerin ne olduğu emek-değer teorisi ve bilişsel kapitalizm tartışması bağlamında ele alınmakta, tanımlanmakta ve sonuçta veri-değer kavramsallaştırmasının imkân ve sınırlılıkları irdelenerek bazı öneriler sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Veri-değer
• bilişsel kapitalizm
• emek-değer
• yapay zekâ
• dijitalleşme

The Digital Age and the Transformation of Labor-Value: Data-Value as a New Concept

Öz

The labor-value theory, which frequently appears in Marxist literature, is evolving into different dimensions with developments in today's digital world. Alongside classical economic activity based on concrete labor, the increasing prominence of digitalization, the dominance of automation systems, and the development of new production techniques based on 3D printers, the internet, and artificial intelligence necessitate new conceptualizations alongside classical definitions. The concept that has emerged as a result of this necessity and is used for the first time in this study is data-value. In the context of every concept being a product of its era, the concept of data-value expresses the idea that individuals in today's digital world produce data-value alongside labor-value. The production model that emerged with digitalization and the internet has reinforced the debate that emphasizes mental labor and the dominance of autonomous systems that, with artificial intelligence, almost replace humans. People working remotely from home also become voluntary data producers through their use of social media in their free time. Consequently, the source of profit for capital owners has shifted from purely tangible material production to digital content production, thereby giving rise to the concept of data-value alongside labor-value and profit. The main objective of this study is to introduce the concept of data-value into the literature in Turkey and open it up for discussion. Within this framework, data-value is examined and defined in the context of labor-value theory and the debate on cognitive capitalism. Finally, the possibilities and limitations of conceptualizing data-value are explored, and some recommendations are offered.

Anahtar Kelimeler

• Data-value
• cognitive capitalism
• labor-value
• artificial intelligence
• digitalization.

Kaynakça

1. Amorim, Henrique. “Maddi Olmayan Emek Teorileri: Marx’a Dayanan Eleştirel Bir Bakış”. Çeviren F. Sarı, içinde Maddi Olmayan Emek: Kuramsal Bir Eleştiri, Hazırlayan Arif Koşar, 69-96, İstanbul: Kor Kitap, 2018.
2. Angwin J. and Valentino-Devries J. New tracking frontier: Your license plates. The Wall Street Journal. https://www.wsj.com/articles/SB10000872396390443995604578004723603576296. (2012), E. T. 10.12.2025.
3. Barrett, Neil. The State of The Cybernation. London: Kogan Page, 1996.
4. Bilgi, Alaattin. Marx-Engels Ekonomi Politik Sözlüğü. İstanbul: Yurt-Kitap Yayın, 1992.
5. Bocutoğlu, Ersan. “İktisat Teorisinde Emeğin Öyküsü: Değerin Kaynağı Olan Emekten Marjinal Faydanın Türevi Olan Emeğe Yolculuk”, HAK-İŞ Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, Cilt 1, Sayı 1, (2012): 127-150.
6. Brennan, Timothy. “Zihin Emeği”. Çeviren O. Uca, içinde Bilişsel Kapitalizm! Eğitim ve Dijital Emek, editörler Michael A. Peters ve Ergin Bulut, 51-74, Ankara: NotaBene, 2014.
7. Boutang, Yann M. Cognitive Capitalism. Çeviren E. Emery, Cambridge: Polity Press. 2011.
8. Byung Chul-Han, Kapitalizm ve Ölüm Dürtüsü, Çeviren Ç. Tanyeri, İstanbul: İnka Kitap. 2021.

9. Callinicos, Alex. Marx’ın Devrimci Fikirleri, Çeviren A. Tuygan, İstanbul: Antikapitalist Yayınları, 2009.
10. Dyer-Witheford, Nick, Atle Mikkola Kjøsen ve James Steinhoff. Yapay Zekâ ve Kapitalizmin Geleceği: İnsandışı Bir Güç, Çeviren B. Cezar, İstanbul: İletişim Yayınları, 2022.
11. Evren, Muhittin. Algoritma Tahakkümü: Özgürlük ve Güvenlik Bağlamında Algoritmik Gözetim. Konya: Çizgi Yayınevi, 2025.
12. Fourcade, Marion and Kieran Healy. “Seeing like a market”. Socio-Economic Review Vol. 15, No. 1, (2017): 9–29. Fuchs, Christian. Dijital Kapitalizm Çağında Marx’ı Yeniden Okumak, Çeviren D. Saraçoğlu, İstanbul: NotaBene Yayınları, 2021.
13. Gandy, Oscar H. The Panoptic Sort: A Political Economy of Personal Information, Boulder, CO: Westview Press, 1993.
14. Gelberi, Can B. “Dijital Emek ve Kullanıcı Verisinin Ekonomi Politiği”, içinde Dijital İletişimi Anlamak, editörler Yusuf Adıgüzel ve Mustafa Bostancı, 25-47, Konya: Palet Yayınları, 2020.
15. Han, Byung-Chul. Kapitalizm ve Ölüm Dürtüsü, Çeviren Ç. Tanyeri, İstanbul: İnka Kitap, 2021.
16. Hardt, Michael ve Antonio Negri. İmparatorluk, Çeviren A. Yılmaz, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2003.
17. Hardt, Michael ve Antonio Negri. Çokluk: İmparatorluk Çağında Savaş ve Demokrasi, Çeviren B. Yıldırım, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2004.
18. Huberman, Jenny. Dijital Kapitalizmin Ruhu: Emek, Sermaye ve Sömürünün Değişen Kisvesi, Çeviren M. Pekdemir, Ankara: Fol Kitap, 2023.
19. Ibarra, Imanol Arrieta, Leonard Goff, Diego Jimenes Hernandez, Jaron Lanier, E. Glen Weyl. “Should We Treat Data As Labor? Moving Beyond ‘Free’ “, American Economic Association Papers & Proceedings., Vol 1, No 1, (2018): 1-5.
20. Latour, Bruno. Toplumsalı Yeniden Toplama: Aktör-Ağ Teorisine Bir Giriş, Çeviren N. Bingöl, İstanbul: Tellekt. 2021.
21. Lazzarato, Maurizio. “Immaterial Labor”, Çeviren P. Colilli and E. Emory, in Radical Thought in Italy, editörler Paolo Virno and Michael Hardt, 133-147, Minneapolis: University of Minnesota Press. 1996.
22. Marx, Karl. Ücretli Emek ve Sermaye-Ücret Fiyat ve Kâr, Çeviren S. Belli, Ankara: Sol Yayınları, 1992.
23. Marx, Karl. Grundrisse I, Çeviren A. Gelen, Ankara: Sol Yayınları, 1999.
24. Marx, Karl. Kapital Cilt 1, Çeviren A. Bilgi, Ankara: Sol Yayınları, 2011.
25. McAfee, Andrew ve Brynjolfsson, Erik. Makine, Platform, Kitle: Dijital Geleceği Kucaklamak, Çeviren T. Gezer, İstanbul: Optimist Yayın Grubu.
26. Negri, Antonio. Marx Ötesi Marx: Grundrisse Üzerine Dersler, Çeviren M. Çelik, İstanbul: Otonom Yayıncılık, 2006.
27. Oktay, Hüseyin T. “Büyük Veri Çağında Sosyal Medya Verilerinin Sosyal Bilimler İçin Önemi: Twitter Örneği”, Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi. Cilt 55, Sayı 2, (2020): 1090-1110.
28. O'Neil, Cathy. Weapons Of Math Destruction: How Big Data Increases Inequality And Threatens Democracy, New York: Crown Publishing Group, 2016.
29. Öztemel, Ercan. “Yapay Zekâ ve İnsanlığın Geleceği”, içinde Bilişim Teknolojileri ve İletişim: Birey ve Toplum Güvenliği, editörler Prof. Dr. Muzaffer Şeker, Doç. Dr. Yasin Bulduklu, Dr. Öğr. Üyesi Cem Korkut ve Öğr. Gör. Mürsel Doğrul, 95-112, Ankara: TUBA Yayınları, 2020.
30. Parkan, Barış. “Bilişsel Kapitalizm ve Sosyal Emek”, içinde Marx 202: Bugünü Karl Marx ile Düşünmek, editörler Esengül Ayyıldız, Yasemin Ahi ve Muharrem Açıkgöz, 147-166, İstanbul: Belge Yayınları. 2020.
31. Peters, Michael A. ve Bulut, Ergin. “Bilişsel Kapitalizm, Eğitim ve Dijital Emek”, Çeviren B. Yıldırım, içinde Bilişsel Kapitalizm! Eğitim ve Dijital Emek, editörler Michael A. Peters ve Ergin Bulut, 31-50, Ankara: NotaBene, 2014.
32. Thomas C. Redman, “Data's Credibility Problem”, Harvard Business Review, Boston, Mass., Vol 91, No 12, (2013): 84-88.
33. Roderick, Leanne. “Discipline and Power in The Digital Age: The Case of The US Consumer Data Broker Industry”, Critical Sociology, Vol 40, No 5, (2014): 729-746.
34. Rubin, Isaak I. Marx’ın Emek Değer Teorisi, Çeviren U. S. Akalın, İstanbul: Kalkedon Yayınları, 2010.
35. Sadowski, Jathan. “Veri Sermayeye Dönüştüğünde: Verileştirme, Birikim ve Veri Çıkarımı”, Çeviren Ş. Koçak Kurt, Yeni Medya Dergisi, 19, (Güz), (2025): 404-421.
36. Saraçoğlu, Diyar. “Sömürünün Yeni ve ‘Sevimli’ Yüzü: Dijital Emek”, içinde Dijital Emek ve Karl Marx, editör Christian Fuchs, Çeviren T. E. Kalaycı ve S. Oğuz, 11-16, Ankara: NotaBene Yayınları, 2015.
37. Savona, Maria. “The Value of Data: Towards a Framework to Redistribute It”. SPRU Working Paper Series (SWPS), (2019): 1-22.
38. Sayers, Sean. “Emek Kavramı: Marx ve Eleştirmenleri”, Çeviren F. Sarı, içinde Maddi Olmayan Emek Teorisi: Kuramsal Bir Eleştiri, Hazırlayan Arif Koşar, 23-51, İstanbul: Kor Kitap, 2018.
39. Schwarz, Ori. Dijital Toplumun Sosyolojik Teorisi: Bizi Birbirimize Bağlayan Kodlar, Çeviren H. Sarı, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2025.
40. Srnicek, Nick. Platform Capitalism. Cambridge: Polity Press, 2016.
41. Terranova, Tiziana. “Bedava Emek: Dijital Ekonomide Kültür Üretimi”, Çeviren E. Bulut ve A. Ateş, Folklor-Edebiyat, Cilt 21, Sayı 83, (2015): 343-363.
42. Toffler, Alvin. Üçüncü Dalga. Çeviren S. Yeniçeri, İstanbul: Koridor Yayıncılık, 2008.
43. Turing, Alan Mathison. “Computing Machinery and Intelligence”, Mind, No 59, (1950): 433-460.
44. Vercellone, Carlo. The Hypothesis of Cognitive Capitalism. London: Birkbeck College and SOAS. 2005.
45. Wright, Steve. “Gerçeklik Kontrolü: Maddi Olmayan Bir Dünyada mı Yaşıyoruz?”, Çeviren F. Sarı, içinde Maddi Olmayan Emek Teorisi: Kuramsal Bir Eleştiri, Hazırlayan Arif Koşar, 53-68, İstanbul: Kor Kitap, 2018.
46. Zuboff, Shoshana. The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power, New York: PublicAffairs Books, 2019.