KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE MÜBALAĞA SANATININ KULLANIMINA DAİR BİR DEĞERLENDİRME
Öz
Klasik Türk şiirinin alâmet-i farikası denilebilecek özelliklerinden biri, mübalağa sanatının çok kullanımıdır. Bu mübalağa, genellikle gulüv tarzında, ifrat ve tefrit derecesindedir. Memduhun övgüsünden sevgilinin özelliklerine, âşığın duygularından şairin şiir kudretine kadar hepsiyle ilgili mübalağa sanatının örneklerine rastlamak mümkündür. Klasik Türk şiiri geleneğinde mübalağanın çok kullanılması, şiirin tabiatı gereği olmasının yanında, bu geleneğin şiir anlayışı ve dünya görüşüyle de ilgilidir. Kasideler itibarıyla bakıldığında memduh, dinî makamlardan birini temsil ediyorsa buradaki mübalağa inanç gereği hakikat addedilir. Dünyevi makam sahiplerine yazılan kasidelerdeki mübalağa ise çeşitli sebeplere bağlıdır. Padişahın, Tanrı’nın gölgesi, onun dünyadaki vekili kabul edilmesi, yani Türklerdeki kut anlayışı bu sebeplerden biridir. Türk devlet geleneği olan hamilik sistemi ve bunun yarattığı rekabet, kasidelerdeki mübalağaya bir başka sebeptir. Şairin, padişahın cihan hâkimiyeti anlayışına destek verme düşüncesi ve makamı idealize etme çabaları, yine bu şiirlerdeki mübalağanın sebepleri arasında sayılabilir. Gazellerde sevgili ve onun özellikleriyle ilgili ortaya çıkan mübalağa da, kasidelerle benzer sebeplere dayanır. Sevgilinin üstün mevkii, tek olması, “en” vasfını haiz özellikleri onunla ilgili mübalağanın ortaya çıkma nedenleridir. Bunun yanında tasavvufî açıdan ilahi aşk bağlamında sevgilinin Allah olarak tasavvuru ve klasik Türk şiirinin idealist bir edebiyat oluşu, sevgili ve onun güzellik unsurlarıyla ilgili mübalağanın arka planını oluşturur. Aşk ve âşığın hâlet-i rûhiyesi itibarıyla mübalağa ise her şairin âşık sıfatıyla “en büyük âşık benim” ya da “benim aşkım en büyük” iddiası hasebiyledir. Bu düşünceyi, özellikle âşık şairin kendisini meşhur âşıklarla kıyaslamasında ve aşkla ilgili konularda kendilerini sultan addetmelerinde bariz şekilde görmek mümkündür. Yine bu iddiaya bağlı en çok ah eden, en yakıcı ve tesirli ahları çıkaran odur. En çok gözyaşı döken, en çok gam çeken, aşktan en zayıf duruma düşen, kıskançlık ve hasret ateşinde en çok yanan odur. Sabrının sınırı yoktur. Bu düşüncelerin hepsinin arka planında, “en büyük âşık benim” iddiası vardır. Mübalağanın ortaya çıktığı bir diğer alan, şairin tefahürüdür. Hakikat olsun ya da olmasın her şair, mübalağa derecesinde kendini över. Kendini söz sultanı, mana ülkesinin padişahı olarak kabul eder. Yine iddia niteliğindeki bu düşünce, kasidelerin fahriye bölümlerinde ve gazellerin makta beyitlerindeki mübalağanın sebebidir. Neticede klasik Türk şiirinde mübalağa, memduh, şairlik, sevgili ve âşıkla ilgili ortaya çıkar. Hepsinde de ortak amaç, övmek ve övünmektir. Rekabet ortamında yapılan bu eylemler, övgünün tabiatı gereği de mübalağayı gerekli kılar. Çalışmada, bahsi geçen alanlarda mübalağa sanatının kullanımına dair örnekler verilip arka planındaki neden ve amaçlar açıklanmaya çalışılacaktır.
Anahtar Kelimeler
AN EVALUATION OF THE USE OF HYPERBOLE IN CLASSICAL TURKISH POETRY
Öz
One of the hallmarks of classical Turkish poetry is the frequent use of hyperbole. Exaggeration, usually in the form of extravagant, is extreme in degree, both excess and deficiency. From the praise of the beloved to the qualities of the lover, from the feelings of the sweetheart to the poet's poetic power, it is possible to find examples of the art of hyperbole in all of these. The frequent use of exaggeration in classical Turkish poetry is not only inherent to the nature of the poetry itself, but also related to the poet's own understanding of poetry and worldview. When viewed in terms of odes, if the person being praised represents a religious figure, the exaggeration here is, by virtue of belief, considered to be truth. The exaggeration in odes written to worldly authorities stems from various reasons. One reason is the Turkish concept of "kut" (divine mandate), where the Sultan is considered the shadow of God, His representative on earth. The patronage system, a tradition of Turkish statecraft, and the competition it created, are another reason for the exaggeration in the odes. The poet's desire to support the sultan's concept of world domination and his efforts to idealize the office can also be cited as reasons for the exaggeration in these poems. The exaggeration regarding the beloved and their attributes in ghazals is based on a similar reason to that in qasidas. The beloved's superior status, uniqueness, and most exaggerated qualities are among the reasons for the exaggeration related to them. Furthermore, the Sufi perspective on divine love, the conception of the beloved as God, and the idealistic nature of classical Turkish poetry form the background for the exaggeration regarding the beloved and her beauty. In terms of love and the lover's state of mind, exaggeration arises from every poet's claim, as a lover, that "I am the greatest lover" or "my love is the greatest." This idea is particularly evident in the lover-poet's comparison of himself to famous lovers, and in their self-proclaimed status as sultans in matters of love. He is the one who sighs the most, whose sighs are the most burning and impactful. He is the one who sheds the most tears, suffers the most sorrow, is weakest in love, and burns most intensely in the fires of jealousy and longing. His patience knows no bounds. Behind all these thoughts lies the claim, "I am the greatest lover." Another area where exaggeration appears is the poet's self-praise. Whether true or not, every poet praises themselves to an exaggerated degree. They consider themselves the master of words, the emperor of the realm of meaning. This assertive thought is the reason for the exaggeration in the self-praise sections of qasidas and in the pen-name of ghazals. Ultimately, in classical Turkish poetry, exaggeration appears in relation to the praised, the poet, the beloved, and the lover. In all of these, the common aim is to praise and boast. These actions, carried out in a competitive environment, necessitate exaggeration due to the nature of praise. This study will provide examples of the use of the art of exaggeration in these areas and attempt to explain the underlying reasons and purposes.
