KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE MÜBALAĞA SANATININ KULLANIMINA DAİR BİR DEĞERLENDİRME

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 1161 - 1184, 26.12.2025

Ramazan Arı

https://doi.org/10.55666/folklor.1385646

Öz

Klasik Türk şiirinin alâmet-i farikası denilebilecek özelliklerinden biri, mübalağa sanatının çok kullanımıdır. Bu mübalağa, genellikle gulüv tarzında, ifrat ve tefrit derecesindedir. Memduhun övgüsünden sevgilinin özelliklerine, âşığın duygularından şairin şiir kudretine kadar hepsiyle ilgili mübalağa sanatının örneklerine rastlamak mümkündür. Klasik Türk şiiri geleneğinde mübalağanın çok kullanılması, şiirin tabiatı gereği olmasının yanında, bu geleneğin şiir anlayışı ve dünya görüşüyle de ilgilidir. Kasideler itibarıyla bakıldığında memduh, dinî makamlardan birini temsil ediyorsa buradaki mübalağa inanç gereği hakikat addedilir. Dünyevi makam sahiplerine yazılan kasidelerdeki mübalağa ise çeşitli sebeplere bağlıdır. Padişahın, Tanrı’nın gölgesi, onun dünyadaki vekili kabul edilmesi, yani Türklerdeki kut anlayışı bu sebeplerden biridir. Türk devlet geleneği olan hamilik sistemi ve bunun yarattığı rekabet, kasidelerdeki mübalağaya bir başka sebeptir. Şairin, padişahın cihan hâkimiyeti anlayışına destek verme düşüncesi ve makamı idealize etme çabaları, yine bu şiirlerdeki mübalağanın sebepleri arasında sayılabilir. Gazellerde sevgili ve onun özellikleriyle ilgili ortaya çıkan mübalağa da, kasidelerle benzer sebeplere dayanır. Sevgilinin üstün mevkii, tek olması, “en” vasfını haiz özellikleri onunla ilgili mübalağanın ortaya çıkma nedenleridir. Bunun yanında tasavvufî açıdan ilahi aşk bağlamında sevgilinin Allah olarak tasavvuru ve klasik Türk şiirinin idealist bir edebiyat oluşu, sevgili ve onun güzellik unsurlarıyla ilgili mübalağanın arka planını oluşturur. Aşk ve âşığın hâlet-i rûhiyesi itibarıyla mübalağa ise her şairin âşık sıfatıyla “en büyük âşık benim” ya da “benim aşkım en büyük” iddiası hasebiyledir. Bu düşünceyi, özellikle âşık şairin kendisini meşhur âşıklarla kıyaslamasında ve aşkla ilgili konularda kendilerini sultan addetmelerinde bariz şekilde görmek mümkündür. Yine bu iddiaya bağlı en çok ah eden, en yakıcı ve tesirli ahları çıkaran odur. En çok gözyaşı döken, en çok gam çeken, aşktan en zayıf duruma düşen, kıskançlık ve hasret ateşinde en çok yanan odur. Sabrının sınırı yoktur. Bu düşüncelerin hepsinin arka planında, “en büyük âşık benim” iddiası vardır. Mübalağanın ortaya çıktığı bir diğer alan, şairin tefahürüdür. Hakikat olsun ya da olmasın her şair, mübalağa derecesinde kendini över. Kendini söz sultanı, mana ülkesinin padişahı olarak kabul eder. Yine iddia niteliğindeki bu düşünce, kasidelerin fahriye bölümlerinde ve gazellerin makta beyitlerindeki mübalağanın sebebidir. Neticede klasik Türk şiirinde mübalağa, memduh, şairlik, sevgili ve âşıkla ilgili ortaya çıkar. Hepsinde de ortak amaç, övmek ve övünmektir. Rekabet ortamında yapılan bu eylemler, övgünün tabiatı gereği de mübalağayı gerekli kılar. Çalışmada, bahsi geçen alanlarda mübalağa sanatının kullanımına dair örnekler verilip arka planındaki neden ve amaçlar açıklanmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Mübalağa , gulüv , estetik , edebi sanatlar , klasik Türk şiiri.

AN EVALUATION OF THE USE OF HYPERBOLE IN CLASSICAL TURKISH POETRY

Öz

One of the hallmarks of classical Turkish poetry is the frequent use of hyperbole. Exaggeration, usually in the form of extravagant, is extreme in degree, both excess and deficiency. From the praise of the beloved to the qualities of the lover, from the feelings of the sweetheart to the poet's poetic power, it is possible to find examples of the art of hyperbole in all of these. The frequent use of exaggeration in classical Turkish poetry is not only inherent to the nature of the poetry itself, but also related to the poet's own understanding of poetry and worldview. When viewed in terms of odes, if the person being praised represents a religious figure, the exaggeration here is, by virtue of belief, considered to be truth. The exaggeration in odes written to worldly authorities stems from various reasons. One reason is the Turkish concept of "kut" (divine mandate), where the Sultan is considered the shadow of God, His representative on earth. The patronage system, a tradition of Turkish statecraft, and the competition it created, are another reason for the exaggeration in the odes. The poet's desire to support the sultan's concept of world domination and his efforts to idealize the office can also be cited as reasons for the exaggeration in these poems. The exaggeration regarding the beloved and their attributes in ghazals is based on a similar reason to that in qasidas. The beloved's superior status, uniqueness, and most exaggerated qualities are among the reasons for the exaggeration related to them. Furthermore, the Sufi perspective on divine love, the conception of the beloved as God, and the idealistic nature of classical Turkish poetry form the background for the exaggeration regarding the beloved and her beauty. In terms of love and the lover's state of mind, exaggeration arises from every poet's claim, as a lover, that "I am the greatest lover" or "my love is the greatest." This idea is particularly evident in the lover-poet's comparison of himself to famous lovers, and in their self-proclaimed status as sultans in matters of love. He is the one who sighs the most, whose sighs are the most burning and impactful. He is the one who sheds the most tears, suffers the most sorrow, is weakest in love, and burns most intensely in the fires of jealousy and longing. His patience knows no bounds. Behind all these thoughts lies the claim, "I am the greatest lover." Another area where exaggeration appears is the poet's self-praise. Whether true or not, every poet praises themselves to an exaggerated degree. They consider themselves the master of words, the emperor of the realm of meaning. This assertive thought is the reason for the exaggeration in the self-praise sections of qasidas and in the pen-name of ghazals. Ultimately, in classical Turkish poetry, exaggeration appears in relation to the praised, the poet, the beloved, and the lover. In all of these, the common aim is to praise and boast. These actions, carried out in a competitive environment, necessitate exaggeration due to the nature of praise. This study will provide examples of the use of the art of exaggeration in these areas and attempt to explain the underlying reasons and purposes.

Kaynakça

• Ahmet Cevdet Paşa, (2000). Belâgat-ı Osmâniyye. (Haz.: Turgut Karabey-Mehmet Atalay), Ankara: Akçağ Yayınları.
• AKKUŞ, M. (1993). Nef’i Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları.
• AKSOYAK, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı. KTB. E-kitap: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58695,gelibolulu-mustafa-ali-divanipdf.pdf?0. Erişim Tarihi: 20.09.2025.
• AKÜN, Ö. F. (1994). “Divan Edebiyatı”, TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 9, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 389-427.
• ALICI, L. (2008). “Klasik Türk Şiirinde Muhabbet Kanunları”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, S.19, 119-142.
• ANDREWS, W. G. (2014), Şiirin Sesi Toplumun Şarkısı. Çev. Tanel Günay, İstanbul: İletişim Yayınları.
• ARI, R. (2017). Fuzûlî’nin Gazellerinde Beşerî His ve Hasletler. Basılmamış Doktora Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı.
• ARI, R. (2019). “Eşyadan Sanata: Klasik Türk Şiirinde Eşya”, Şiir Kuran Nesneler (Ed. Ahmet Cüneyt Issı, Mehmet Özger), İstanbul: Hece Yayınları, 19-42.
• ARI, R. (2020). “Sevgilinin Âşıkla İletişim Şekli: Îmâ ve İşaret”, Edebiyatta Jest ve Mimik (Ed. Ümral Deveci, Ahmet Akgöl). İstanbul: Kitabevi Yayınları, 489-506.
• ARI, R. (2021). “Âşıkla Sevgilinin İletişiminde Öfkenin İki Yüzü: Gazap ve Sitem”. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, Y. 9, S. 27, 256-277.
• ARSLAN, M. (Haz.) (2020). Muhyî Dîvânı. Ankara: KTB E-kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-277417/muhyi-divani.html. Erişim Tarihi: 26.10.2025.
• ASLAN, Ü. (Haz.) (2017). Nehcî Dîvânı. Ankara: KTB E-kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55752,nehci-divanipdf.pdf?0 Erişim Tarihi: 25.09.2025.
• AY, Ü. (2009). “Divan Şiirinde Güneşin Sevgili Tipine Yansıması Hakkında Bir Değerlendirme”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, C. 2, S. 2, 117-162.
• AYDEMİR, Y. (2002). “Türk Edebiyatında Kaside”. bilig, S. 22, s. 133-168.
• AYDIN, B. ve ARI, R. (2023). “İpliğe Bağlı Hayaller: Klasik Türk Şiirinde Rişte”. Hikmet Akademik Edebiyat Dergisi, Y.9, S. 19, 233-280.
• AYVERDİ, İ. (2005). Kubbealtı Lügatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük. (3 Cilt). İstanbul: Kubbealtı Neşriyat.
• BAŞPINAR, F. (Haz.). (2017). Beyânî Dîvânı (İnceleme-Metin), (2 Cilt), Ankara: KTB. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78363/beyani-divani.html. Erişim Tarihi: 25.9.2025.
• BAYSAN, G. T. (2006). “Bir Söylence İki Yapıt: Uzaktaki Prens ve Uzaktan Aşk”. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, C.2 6, S. 3, 71-86.
• BİLGEGİL, M. K. (1972). Harâbât Karşısında Namık Kemal. İstanbul: İrfan Yayınevi.
• BİLGEGİL, M. K. (1989). Edebiyat Bilgi ve Teorileri (Belâgât). İstanbul: Enderun Kitabevi.
• BİLGİN, A. (Haz.) (2017). Nigârî Dîvânı. Ankara: KTB E-kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194361/nigari-divani.html. Erişim Tarihi: 24.10.2025.
• CANIM, R. (2021). “Klasik Şiirimizde Fahriye ve Bir Fahriye Ustası Erzurumlu Nef‘î”. Uluslararası Sempozyum: Tüm Yönleriyle Erzurumlu Şair Nef‘î Sempozyumu (12-13 Kasım 2021) Bildiriler Kitabı. (Ed. Reyhan Keleş), 51-59, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
• CEYLAN, Ö. (Haz.) (2022). Fuzûlî Dîvânı (Metin-Tıpkıbasım). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
• COŞKUN, M. (2007). Sözün Büyüsü Edebi Sanatlar. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• ÇAKIROĞLU, T. O. (2013). “Fuzûlî Divanı’nda Âh Kavramı”. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. C. 8, S. 9, 1969-1982.
• ÇAVUŞOĞLU, M. (2011). “Kasîde”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Türk Şiiri Özel Sayısı II –Divan Şiiri-, 17-77, Ankara: Türk Dil Kurumu.
• ÇETİNKAYA, Ü. (2011). “Mübalağa Sanatı Mizah İlişkisi”. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. C. 6, S.2, 39-74.
• DİLÇİN, C. (2019). Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. (12. Bsk.), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• DOĞAN, M. N. (2010) Fuzûlî Leylâ ve Mecnûn, İstanbul: Yelkenli Yayınları.
• EREN, A. (2010). Fuzûlî, Bâkî, Hayâlî ve Yahyâ Bey Divanı’ndan Hareketle Sevgili Eşiği”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, V. 3, S. 10, 272-285.
• EREN, A. (2016). Naz Kitabı-Klasik Türk Şiirinde Naz. İstanbul: Gece Kitaplığı.
• GÖLPINARLI, A. (1945). Divan Edebiyatı Beyanındadır. İstanbul: Marmara Yayınları.
• GÜRGENDERELİ, M. (Haz.) (2017). Mostarlı Hasan Ziyâ‘î Dîvanı. Ankara: KTB E-kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196834/mostarli-hasan-ziyai-divani.html. Erişim Tarihi. 25.10.2025.
• İNALCIK, H. (2015). Şâir ve Patron. (6. Bsk.) Ankara: Doğu Batı Yayınları.
• İPEKTEN, H. (Haz.) (2019). Nâ’ilî-i Kadîm Dîvânı. Ankara: KTB E-kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247199/naili-i-kadim-divani.html. Erişim Tarihi: 24.10.2025.
• İPEKTEN, H. (2018). Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz. (23. Bsk.) İstanbul: Dergâh Yayınları.
• İSEN DURMUŞ, T. I. (2007). “Fahriyeler Işığında Osmanlı Şiirinde İdeal Şairin Portresi”. bilig, Güz, S. 43, 107-116.
• İSEN, T. I. (2002). Divan Şiirinde Fahriye. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bilkent Üniversitesi, Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Edebiyatı Bölümü.
• KALKIŞIM, M. (2010). “Klasik Şairde ‘Benlik’ Psikolojisi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi Klasik Türk Edebiyatının Kaynakları Özel Sayısı, C. 3, S. 15, 138-150.
• KARAKÖSE, S. (2010). “Divan Şiiri Sevgili Tipindeki Abartıların Simgesel Boyutuna Birkaç Örnek”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi Klâsik Türk Edebiyatının Kaynakları Özel Sayısı, C. 3, S. 15, 176-187.
• KARAKÖSE, S. (Haz.) (2017). Nev‘i-zâde Atâyî Dîvânı. Ankara: KTB E-kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194357/nevi-zade-atayi-divani.html. Erişim Tarihi: 25.6.2025.
• KARAVELİOĞLU, M. A. (2014). Şem‘î Dîvânı Prizrenli Şem‘î. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu E-kitap. http://ekitap.yek.gov.tr/urun/sem%E2%80%98i-divani_562.aspx?CatId=271. Erişim Tarihi: 27.10.2025.
• KARTAL, A. (2014). Doğu’nun Uzun Hikâyesi Türk Edebiyatında Mesnevi, (2. Bsk.) İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• KAYA, B. A. (Haz.) (2017). Azmizâde Hâletî Dîvânı. Ankara: KTB E-kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196456/azmizade-haleti-divani.html. Erişim Tarihi: 26.10.2025.
• KOÇ KESKİN, N. (2010). Maşûk, Âşık ve Rakip Arasındaki Hiyerarşik İlişkiler. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. V. 5, S. 3, 400-420.
• KOTAN, N. (2020). Aydî Baba Divanı (Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük). Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü.
• KURTOĞLU, O. (Haz.) (2018). Bosnalı Âsım Dîvânı. Ankara: KTB E-kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208667/bosnali-asim-divani.html. Erişim Tarihi: 26.6.2025.
• KÜÇÜK, S. (2011). Bâkî Dîvânı, Ankara: TDK Yayınları.
• MACİT, M. (Haz.) (2016). Nedîm Dîvânı Metin-Tıpkıbasım. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
• MAZIOĞLU, H. (1983). “Eski Türk Edebiyatı”, Türk Ansiklopedisi (C: XXXII), Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı, 80-134. Namık Kemal (2020). Celaleddin Harzemşâh. (Yay. Haz: Oğuz Öcal), (3. Baskı), Ankara: Akçağ Yayınları.
• OKUMUŞ, Ö. ve KALKIŞIM, M. (2008). “Klasik Türk Şiirinde Hazret-i Îsâ Kavramı”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C.1, S.5, 534-546.
• ONAY, A. T. (2000). Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı. Ankara: Akçağ Yayınları.
• PALA, İ. (1983). Aşkî, Hayatı, Edebî Şahsiyeti ve Divanı (2. Cilt). Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı.
• PALA, İ. (2004). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. (13. Bsk.) İstanbul: Kapı Yayınları.
• PALA, İ. (2020), “Mübalağa”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 31, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 426.
• SARAÇ, M. A. Y. (2007). Klâsik Edebiyat Bilgisi-Belâgat. İstanbul: 3 F Yayınevi.
• ŞENÖDEYİCİ, Ö. (2019). Eski Türk Edebiyatı Alıştırmalar Kitabı (Edebi Sanatlar ve Şiir Tahlili). Çorum: Kut Yayınları.
• ŞENTÜRK, A. A. (1995). Klasik Osmanlı Edebiyatı Tiplerinden Râkib’e Dair, İstanbul: Enderun Kitabevi.
• ŞENTÜRK, A. A. (2019), “Klâsik Şiir Estetiği”, Türk Edebiyatı Tarihi, C.1, (3. Bsk.), Ankara: TC Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 443-488.
• ŞENTÜRK, A. A. (2019). Osmanlı Şiiri Kılavuzu. (Cilt 3). İstanbul: DBY
• ŞENTÜRK, A. A. (2020). Osmanlı Şiiri Kılavuzu. (Cilt 4). İstanbul: DBY.
• ŞENTÜRK, A. A. (2021). Osmanlı Şiiri Kılavuzu. (Cilt 5). İstanbul: DBY.
• ŞENTÜRK, A. A. (2022). Osmanlı Şiiri Kılavuzu. (Cilt 6). İstanbul: DBY.
• TANPINAR, A. H. (2003). 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. (10. Bsk.). İstanbul: Çağlayan Kitabevi.
• TARLAN, A.N. (1981). Edebiyat Meseleleri. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• TARLAN, A. N. (1992a). Necâti Beg Dîvânı, Ankara: Akçağ Yayınları.
• TARLAN, A. N. (1992b). Hayâlî Bey Divânı, Ankara: Akçağ Yayınları.
• TARLAN, A. N. (2004). Şeyhî Divanı’nı Tetkik. (4. Bsk.). Ankara: Akçağ Yayınları.
• TARLAN, A. N. (2013). Fuzûlî Divanı Şerhi, Ankara: Akçağ Yayınları.
• TARLAN, A.N. (1970). Zâtî Divanı Edisyon Kritik ve Transkripsiyon Gazeller Kısmı (II. Cilt). İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi.
• TOLASA, H. (2001). Ahmet Paşa’nın Şiir Dünyası. (2. Bsk.) Ankara: Akçağ Yayınları.
• TULUM, M. ve TANYERİ, M. A. (1977). Nev‘î Divanı Tenkitli Basım. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
• TURAN, L. (1998). Yenişehirli Avnî Bey Divanı’nın Tahlili Encümen-i Şu’ara ve Batı Tesirinde Gelişen Türk Edebiyatına Geçiş. Basılmamış Doktora Tezi. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ortaöğretim Sosyal Alanlar Eğitimi Anabilim Dalı.
• UÇMAN, A. (2003). “Tanzimat ve Servet-i Fünûn Döneminde Türk Edebiyatında Eleştiri”. Hece Eleştiri Özel Sayısı, C. 7, S. 77-78-79, 48-70.
• ÜNVER, İ. “Mesnevi”, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi Türk Şiiri Özel Sayısı II –Divan Şiiri-, S. 415-416-417, 430-563.
• ÜSTÜNER, K. (2007). “Divan Şairlerinin Mecnun’a Üstünlük İddiaları”. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 15, 151-164.
• YAVUZ, K. ve YAVUZ, O. (Haz.) (2016). Muhîbbî Dîvânı Bütün Şiirleri Kânûnî Sultan Süleyman. (2 Cilt), İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu. http://ekitap.yek.gov.tr/urun/muhibbi-divani--takim-2-cilt-_604.aspx. Erişim Tarihi: 27.09.2025.
• YAZAR, İ. ve USLU, E. (2015). “Divan Şairinin Padişah Algısı”. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. V. 10/8, 2205-2230.