KAYSERİ-ÖZVATAN YÖRESİ HALK İNANÇLARI

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 544 - 558, 26.06.2025

Oğuz Duman

https://doi.org/10.55666/folklor.1699114

https://izlik.org/JA86AY95JH

Öz

Halk inançları, belirli bir topluluğun tarihsel süreç içerisinde deneyim, gözlem, kolektif hafıza ve kültürel aktarım yoluyla geliştirdiği; genellikle sözlü olarak kuşaktan kuşağa aktardığı inanç sistemleridir. Halk inançları sabit ve katı kurallara bağlı olmadığından çağın gereklerinden etkilenmektedir. Bunlar zamanla birtakım değişikliklere uğrasa da özünden büsbütün kopmamıştır. Bunun sebebi de kuşkusuz inançların halkın yaşantısıyla iç içe olmasıdır. Halk inançları her ortamda yaşar, şekil değiştirir; ama anlamını yitirmeden yeni adlar altında kabul edilmiş olan resmî dinler içinde varlıklarını sürdürür. Halk inançları, toplumların kültürel kimliklerini ve geçmişten günümüze taşınan değerlerini anlamada önemli bir anahtardır. Türkler, tarihî süreçler içerisinde yaşam şartlarının değişmesine bağlı olarak çeşitli dinî inançları benimseyerek yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Kültüre yön veren tüm öğelerin toplumun kutsallarını da belirlediği ve böylece dinî sistemlerini şekillendirdiği kabul edilmiştir. Kültür ve din arasındaki ilişkinin temeli, toplumların ilkel dönemlerine kadar uzanmaktadır. Türkler İslamiyet’i kabul ettikten sonra da eski inanç sistemlerinin ve geleneksel dinî anlayışlarının izlerini yaşatmaya devam etmiştir. Anadolu’da yeniden inşa edilen Türk kültürü içerisinde eski Türk inanışları İslam dini, yeni coğrafyanın özellikleri ve yeni karşılaşılan kültürlerin etkileri iç içe geçip yeni bir form kazanmıştır. İnançların çok katı, çok kuvvetli yaptırım gücü vardır. İnançlar, inanç sistemi içinde gerek dinsel gerekse toplumsal yönüyle birtakım işlevler üstlenmiştir. Bu anlamda bütün inançların belli ölçüler içinde yaşama yardımcı bir yanları vardır. Çağın gereklerine, çevreye ve insan yaşamına göre değişme olanaklarına sahip halk inançları bütün bu zorluklara rağmen günümüzde de varlığını sürdürmeye devam etmektedir. Bu saha araştırmasıyla Özvatan yöresinde, geçmişten günümüze kadar toplumun kolektif hafızasında varlığını sürdüren halk inançları değerlendirilmeye çalışılmıştır. Çalışma yapılırken görüşme tekniği, soru cevap tekniği, descriptive (nitelendirme) ve fenomenolojik yöntemler kullanılmıştır. Özvatan’da yaşatılan Türk halk inançlarının izlerinin tespit edilmeye çalışıldığı bu araştırmada, yöreden derlenen malzemeler doğum, evlenme, ölüm, nazar değme, hayvanlar, şeytan (cin), uğursuzluk ve hava olayları gibi başlıklar altında değerlendirilmiştir. Özvatan’da bu geçiş dönemleriyle ilgili uygulamalar incelendiğinde, modern tıbbın etkisinin arttığı görülse de geleneksel inanç ve ritüeller varlığını sürdürmektedir. Bu araştırmayla Özvatan halk inançlarının yok olup gitmesini engellemek ve bu kültür birikimini gelecek nesillere aktarmak amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Özvatan , halk inançları , doğum , evlenme , ölüm

Etik Beyan

Kayseri Üniversitesi Etik Kurul Form No: 07/2025 sayılı etik kurulu onayı bulunmaktadır.

Kaynakça

• AKPINAR, T. (1986). “Din Sosyolojisi Açısından Halk İnancı ve Tarikatların Doğuşu Hakkında Düşünceler”, Türk Folkloru, 3(87), 3-5.
• ARAZ, R. (1995), Harput’ta Eski Türk İnançlarının İzleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• ARTUN, E. (2001). “Adana’da, Törenlere, Adaklara, Özel Günlere Ait İnançlar, Pratikler ve Bunlara Bağlı Mutfak Kültürü”, Milli Folklor, 13(49), 27-37.
• ARTUN, E. (2004). “Adana’da İnanç Merkezleri ve Bunlara Bağlı Kültür Değerleri”, Uluslararası Türk Dünyası İnanç Merkezleri Kongresi Bildirileri, 121-136, Mersin: Türksev Yayınları.
• BALCI, F. (2019). Kuzey Kıbrıs Türk Halk Kültüründe Geçiş Dönemleri ve Bunlara Bağlı İnanışlar. İstanbul: Hiperlink Yayınevi.
• BAKIRCI, N. (2018). “Dede Korkut Kitabı’nda ve Halk Hikâyelerinde Evlilik”, TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi. 6(15), 1-20.
• BEKKİ, S. (2009). Uzak Türk İllerinde Destanlaşan Evlilikler. Ankara: Öncü Basımevi.
• BORATAV, P. N. (1984). Yüz Soruda Türk Folkloru. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
• CEVİZCİ, A. (1999). Paradigma Felsefe Sözlüğü, İstanbul: Paradigma Yayınları.
• ÇETİN, O. (2023). “Türk Halk İnançlarında Mitolojik Bir Sayı Örneği: Dört”, Uluslararası Develi-Âşık Seyrânî ve Türk Kültürü Kongresi Türk Kültürü Bildirileri III. (Ed.: Recep Özkan), Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 199-205.
• DUMAN, O. (2024). Türk Dünyası Destanlarında Hayvan Sembolizmi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• DUMAN, O. ve DİLEK, İ. (2023). “Türk Dünyası Destanlarında Tilki Sembolizmi”. Bayterek Uluslararası Akademik Araştırmalar Dergisi, 6(2), 397- 409.
• EYUBOĞLU, İ. Z. (1987). Anadolu İnançları/Anadolu Mitologisi/İnanç-Söylence Bağlantısı. İstanbul: Geçit Kitabevi.
• İNAN, A. (1986). Tarihte ve Bugün Şamanizm Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• KALAFAT, Y. (2010). Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri. Ankara: Berikan Yayınevi.
• KAYABAŞI, O. A. (2016). “Türk Mitolojisinin Kutsal Dişisi: Umay”, International Journal Of Eurasia Social Sciences, 7(22), 220-228.
• OCAK, A. Y. (2005). Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri Bektaşî Menâkıbnâmelerinde İslâm Öncesi İnanç Motifleri. İstanbul: İletişim Yayınları.
• ÖRNEK, S. V. (1966). Sivas ve Çevresinde Hayatın Çeşitli Safhalarıyla İlgili Bâtıl İnançların ve Büyüsel İşlemlerin Etnolojik Tetkiki. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
• ŞİMŞEK, E. (2017). “Türk Kültüründe ‘Alkarısı’ İnancı ve Bu İnanca Bağlı Olarak Anlatılan Efsaneler”, Uluslararası Kültür Sanat Edebiyat ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 12(5), 99-115.
• TDK (1993). Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü X. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• TDK (2005). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• ÜNAL, M. (2004). “Türk Medyasının Halk İnanışlarına Bakışı”, Türklük Bilimi Araştırmaları, 16, 43-67.