THE PLACE OF THE BRIDGE IN TURKISH FOLK CULTURE

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 947 - 968, 26.12.2025

Özlem Ünalan

https://doi.org/10.55666/folklor.1794456

https://izlik.org/JA85YS96AX

Öz

Culture is the whole of the material and spiritual values of a society. The artistic products, traditions and customs, folk beliefs, manis, tales, folk songs, legends, epics, etc. of a society; its food, folk medicine practices constitute the culture of that society. The concept of bridge, which symbolically meets many meanings such as bond, connection, union, meeting, connection point, communication; is defined in dictionaries as a structure that connects two sides or places and is constructed from materials such as wood, iron, concrete, etc. In addition to being a structure that makes daily life easier, that pedestrians and vehicles pass over, and that facilitates traffic, it is also one of the elements of concrete cultural heritage. In particular, historical bridges, which are described as witnesses of history and were built in the past and survived to the present day, have been evaluated within the scope of the Law on the Protection of Natural Assets and registered as cultural assets that need to be protected. Bridges have come to the fore with their metaphorical meanings and symbolic aspects as much as their concrete assets. Bridges, which have a place in Turkish culture as a structure, also have an important place in Turkish folk culture. Bridges; It has become one of the cultural elements with its place in Turkish mythology, its use in folk literature products and the folk beliefs that have developed around it. Bridges have been used symbolically in mythical narratives, tales and epics. Bridges have been featured in riddles and folk songs, and folk songs have been sung on certain bridges in various parts of Anatolia. Various stories have been told around some bridges and these have become legendary over time and have been passed down from generation to generation. Various folk beliefs and rituals have taken place around the bridge. Some of these are related to the belief in the Bridge of Sirat, which develops with birth, child rearing, marriage and death. There is also a belief that people will be purified from illnesses and evil spirits with practices performed under or on the bridge.
In this study, the bridge, which is among the tangible cultural heritage products with its historical structure feature, has been evaluated in terms of intangible cultural heritage. Information is provided regarding the mythological origin of the beliefs and practices that developed around the bridge, dating back to pre-Islamic times. In the study, the concept of the bridge has been evaluated from many perspectives, and the place of the bridge in Turkish folk culture has been examined. In this context, the concept of the bridge has been emphasized in riddles, folk songs, rhymes, idioms and proverbs. The symbolic use of the bridge in mythical narratives and epics in particular has been examined, and bridges located in various parts of Anatolia, about which legends are told, have been mentioned. Folk beliefs about the bridge, from transitional periods to magical folk medicine methods, have been included. This study aims to reveal the place and significance of bridges in Turkish folk culture through various examples. Furthermore, it aims to identify the function and nature of bridges, an architectural feature and a concrete example of cultural heritage, in folk literature such as folk songs, folk poems, legends, and riddles.
A detailed literature review has been conducted in the study, and numerous books, articles and theses related to the subject have been examined. An in-depth study was carried out by document analysis and studies on folk beliefs, folk culture and the monograph of a place were used.

Anahtar Kelimeler

Bridge , Cultural Heritage , Folk Culture , Folk Beliefs , Mythology.

TÜRK HALK KÜLTÜRÜNDE KÖPRÜNÜN YERİ

https://izlik.org/JA85YS96AX

Öz

Kültür, bir toplumun sahip olduğu maddi ve manevi değerlerin bütünüdür. Bir toplumun sanat ürünleri, gelenekleri ve görenekleri, halk inanışları, mâni, masal, türkü, efsane, destan vb. ürünleri; yemekleri, halk hekimliği uygulamaları o toplumun kültürünü oluşturur. Mecazi olarak bağ, bağlantı sağlayan şey, birleşme, kavuşma, bağlantı noktası, iletişim gibi birçok anlamı sembolik olarak karşılayan köprü kavramı; sözlüklerde iki yakayı veya yeri birbirine bağlayan ve ahşap, demir, beton vb. malzemelerden inşa edilen yapı olarak tanımlanmaktadır. Köprü, gündelik hayatı kolaylaştıran, üstünden yayaların ve araçların geçtiği, trafiği kolaylaştıran bir yapı olmasının yanı sıra somut kültürel miras unsurlarından biridir. Bilhassa tarihin tanıkları olarak nitelendirilen, geçmişte inşa edilip günümüze ulaşan tarihî köprüler Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında değerlendirilmiş ve korunması gerekli kültür varlıkları olarak tescil edilmiştir. Köprüler somut varlıkları kadar metaforik anlamları ve sembolik yönleriyle de ön plana çıkmıştır. Bir yapı olarak Türk kültürü içinde bir yer edinen köprüler, Türk halk kültürü içinde de önemli bir yere sahiptir. Köprüler; Türk mitolojisindeki yeriyle, halk edebiyatı ürünlerindeki kullanımıyla ve çevresinde gelişen halk inanışlarıyla kültürel unsurlarından biri hâline gelmiştir. Köprüler mitik anlatılarda ve destanlarda sembolik olarak kullanmıştır. Bilmecelerde ve manilerde köprüye yer verilmiş, Anadolu’nun çeşitli yerlerinde belli köprüler üzerine türküler söylenmiştir. Bazı köprüler etrafında çeşitli rivayetler anlatılmış ve bunlar zamanla efsaneleşerek nesilden nesile aktarılmıştır. Köprü etrafında çeşitli halk inanışları ve ritüeller gerçekleşmiştir. Bunların bir kısmı doğum, çocuğun yetiştirilmesi, evlilik ve ölümle birlikte gelişen sırat köprüsü inanışıyla ilişkilidir. Ayrıca köprü altında veya üstünde gerçekleştirilen uygulamalarla kişilerin hastalık ve kötü ruhlardan arınacağına dair inanışlar da söz konusudur.
Bu çalışmada tarihî bir yapı özelliğiyle somut kültürel miras ürünleri arasında yer alan köprünün, somut olmayan kültürel miras açısından bir değerlendirmesi yapılmıştır. Köprü çevresinde gelişen inanış ve uygulamaların İslamiyet öncesinden gelen mitolojik kökenine ilişkin bilgiler verilmiştir. Çalışmada köprü kavramı birçok yönden değerlendirilmiş, köprünün Türk halk kültürü içindeki yeri irdelenmiştir. Bu bağlamda bilmecelerde, türkülerde, manilerde, deyim ve atasözlerinde köprü kavramı üzerinde durulmuştur. Özellikle mitik anlatılarda ve destanlarda köprünün sembolik kullanımı incelenmiş Anadolu’nun çeşitli yerlerinde yer alan ve haklarında efsanelerin anlatıldığı köprülerden söz edilmiştir. Geçiş dönemlerinden büyüsel halk hekimliği yöntemlerine köprüyle ilgili gelişen halk inanışlarına yer verilmiştir. Bu çalışma ile çeşitli örnekler doğrultusunda Türk halk kültüründe köprünün yerini ve önemini ortaya koymayı amaçlanmıştır. Ayrıca mimari bir özelliği olan ve somut kültürel miras örneği teşkil eden köprünün türkü, mâni, efsane, bilmece gibi halk edebiyatı ürünlerindeki işlevini ve mahiyetini tespit etmek hedeflenmiştir.
Çalışmada ayrıntılı bir literatür taraması yapılmış konuyla ilişkili çok sayıda kitap, makale ve tez incelenmiştir. Doküman analizi yapılarak derinlemesine bir inceleme gerçekleştirilmiş halk inanışları, halk kültürü ve bir yerin monografisiyle ilgili çalışmalardan istifade edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Köprü , Kültürel Miras , Halk Kültürü , Halk İnanışları , Mitoloji.

Kaynakça

• ADAKÇI, Ü. (2022). Kayseri İli Sarız İlçesi Halk Kültürü Araştırması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• AĞCALAR, A. (2009). Silifke Halk Kültürü Araştırması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• ANOHİN, A. V. (1940). “Altay Şamanlığına Ait Maddeler”. (Çev: Abdülkadir İnan), Ülkü Dergisi, C.15, S.85, 54-58.
• AVCI, C. (2015). Gaziantep Barakları Anonim Halk Edebiyatı ve Halk Kültürü Araştırması. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• AYHAN, C. (2013). Çandır Köyü Monografisi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• AYVERDİ, İ. (2010). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
• BAŞHAN, G. (2010). Kütahya-Simav İlçesindeki Manevî Halk İnançlarının Dinler Tarihi Açısından Değerlendirilmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• BAYSAL, N. (2019). Türk Halk Kültüründe Su. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• BEYAZIT, D. (2019). Karacaören Monografisi (Tokat İli Başçiftlik İlçesi). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• BUHÂRÎ, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâîl. (1413/1992). Sahîhu’l-Buhârî. 8 Cilt. İstanbul: Yayınları.
• ÇARA, C. (2022). Siirt Halk Kültürünün Şifa Dağıtıcıları: Kutsal Unsurlar. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mardin Artuklu Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü. ÇEÇEN, K. (2002). “Köprü.” C. 26, TDV İslâm Ansiklopedisi, 252-255.
• DEĞİRMENCİ, F. (2009). İmamoğlu İlçesi Monografisi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• DEMİR, H. (2021). “Dicle (On Gözlü) Köprüsü’nün Somut ve Somut Olmayan Miras Olarak Korunması.” Millî Folklor, C.17, S.132, 226-249.
• DOĞAN, Ş. (2013). Elâzığ İli Keban İlçesi Halk İnanışları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• DURMAZ, S. (2024). Hizan ve Yöresindeki Halk İnanışlarının Dinler Tarihi Açısından Değerlendirilmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• ELÇE, D. (2022). Tarihi ve Kültürel Bağlamıyla Silopi Bölgesi Halk İnanışları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Şırnak Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• ELİADE, M. (1999). Şamanizm. (Çev.: Ahmet Birkan). Ankara: İmge Yayınları.
• ERGİN, M. (2012). Dede Korkut kitabı I. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• EROĞLU, E. (2008). Prizren Halk Kültüründe Geçiş Dönemleri (Doğum-Evlenme-Ölüm). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• ERTAŞ, İ. (2023). Adıyaman/Tut Halk Kültürü Araştırması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• EŞMELİ, İ. (2006). Muğla-Yatağan ve Çevresi Halk İnanışları ve Uygulamaları Üzerine Bir Araştırma. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• GARAN, F. S. (2011). Diyarbakır Monografisi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• GÖÇER, O. (2014). Adana İli Karaisalı İlçesi Halk Kültüründe Halk İnançları, Bayramlar ve Törenler. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• GÖRKEM, B. (2021). “Türkülerde ‘Evlilik Geçiş Dönemi’ Metaforu Olarak ‘Köprü”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C.61, S.2, 631-646.
• GÖZÜN, A. (2021). “Hadislere Göre Sırat Köprüsü ve Özellikleri”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S.19, 179-211.
• GÜÇLÜ, D. (2024). “Tarih ve Turizm Arasındaki Bağlantı: Köprüler”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S.15, 1541-1561.
• GÜLTEKİN, H. (2019). Türk Halk İnanışlarında Adak. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• KABAK, T. (2011). Derinkuyu Yöresi Halk İnanışları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• KABAK, T. (2015). Rize İli Halkbilim Monografisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. KALAFAT, Y. (1994). “Türk Halk İnançlarında Hususiyle Doğu Anadolu’da ve Orta Toroslar’da Kırk Motifi”. Millî Folklor, C.3, S.22, 15-21.
• KALAFAT, Y. (2007). Balkanlar’dan Uluğ Türkistan’a Türk Halk İnançları, C.I-X. Ankara: Berikan Yayınevi.
• KALAFAT, Y. (2013). Türk Halk İnanmalarından Hayvan Üslubu’nda Mitolojik Devridayım-1. Ankara: Berikan Yayınevi.
• KANDEMİR, F. (2011). Karasu Yöresindeki Halk İnançlarının Fertler Üzerindeki Etkileri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• KARABÜBER, T. (2017). Tosya Halk İnanışları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• KARAKAŞ, A. (2005). Feke Halk Kültürü Araştırmaları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• KILIÇ, E. (2010). Osman İli Düziçi İlçesi Halk Kültüründe Halk İnançları, Bayramlar ve Törenler. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• KÖK, Z. (2006). Karaisalı (Merkez) Halk Kültürü Araştırması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• İPEK, B. (2022). “Kömürhan Köprüsü Harput’a Bakar Türküsünün Söz Varlığı”. Fırat Üniversitesi Harput Araştırmaları Dergisi (FÜHAD), 9, 17, 1-13.
• MURAD, N.Y.M. (2009). Irak Türkmenlerinin Halk İnançları ve Bu İnançlar Etrafında Oluşan Halk Edebiyatı Unsurlarının İncelenmesi. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• NAS, E. (2012). “Konya Yöresi El Sanatlarında Anlam Yüklü Motiflerin Halk Diline Yansıması”. Turkish Studies- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, C.7, S.1, 1619-1633.
• NERGİZ, N. (2022). Kızıltepe ve Çevresinde Yaşayan Halk İnanışları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. ÖNAY, Y. (2020). “Van Folklorunda Hastalıkların Tedavisi ile İlgili Anlatılan Efsaneler”. Türk Kültürü ve Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, C.1, S.3, 88-99.
• ÖRNEK, S. V. (1988).100 Soruda İlkellerde Din, Büyü, Sanat, Efsane. Ankara: Gerçek Yayınevi.
• ÖZALP, A. (2008). Elbistan Ağzı Çiçek Köyü Örneği. Ankara: Özgü Yayınları.
• ÖZERDEM, A. (1994). Tarihi, Kültürü, Folkloruyla Karaözü. İstanbul: Cem Matbaacılık.
• ROUX, J. P. (2011). Eski Türk Mitolojisi. (Çev.: Musa Yaşar Sağlam). Ankara: Bilgesu Yayınları.
• SALTAŞ KORKMAZ, E. (2024). Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi Halk İnanışları (Kars, Ardahan, Artvin). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ardahan Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• SAMANCI, Z. A. (2008). Konya/Beyşehir İlçesindeki Manevi Halk İnançlarına Dinler Tarihi ve Din Fenomenolojisi Açısından Bir Yaklaşım. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• SANDAL, N. (2023). Mersin İli Mut İlçesi Halk Kültürü Araştırması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• SEYİDOĞLU, B. (1985). Erzurum Efsaneleri Erzurum'da Belli Yerlere Bağlı Olarak Derlenmiş Efsaneler Üzerinde Bir İnceleme. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• ŞİMŞEK, A. (2019). İskilip Monografisi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Niğde Ömer Halis Demir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• TATAR, V. (2019). Kurrahazzi-Karahazzi (Karaözü) Şahruh’un gizleri. Ankara: Karina Yayınevi.
• TAŞ, S. (2019). Tunceli’de Geçiş Törenleri: Doğum, Evlenme ve Ölüm. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• UĞURCAN, F. Z. ve Koçak, A. (2021). “Mitik Anlatılardan Masal ve Destanlara Köprü Sembolizmi”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, C.14, S.34, 439-451.
• USLU, B. (2017). Türk Mitolojisi. İstanbul: Kamer Yayınları.
• ÜÇER, M. (1995). “Sivas’ta Mevsimlik Bayramlar ve Özel Günler, Sivas’ta Mevsimlik Bayram ve Özel Günler: Sultan Navruz, Eğrilce ve Sıçancık”. Anayurttan Atayurda Türk Dünyası, C.2, S.8, 51-54.
• YILDIZ, S. (2023). Direkli Sarıkaya Köyü Monografisi (Sivas İli Yıldızeli İlçesi). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• YILDIZ, F. N. (2019). Halk İnanışlarında Dinin Etkisi; Çorum İli Örneği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• YILDIZ, İ. (t.y.). Senir Beyliği ve Alanya Yörükleri. Konya: Öz Hür Ofset.
• YILMAZ, H. T. (2019). Halk Kültürü Ürünleri Bağlamında Bafra İlçesi Kent İmgeleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• YILMAZ, M. A. (2005). Aladağ Halk Kültürü Araştırması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• YOKSUL, C. (2013). Çorum Yöresi Sözlü Kültürü. Çorum: Çorum Belediyesi Kültür Yayınları.
• YÜCEL, Ü. (2011). Türk Halk İnanışlarında Sayılar. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• URL-1: https://imgur.com/gallery/ahruh-k-pr-s-kulun-ta-pCpip45 (Erişim: 06.08.2025)
• URL-2: https://kulturenvanteri.com/yer/on-gozlu-kopru-diyarbakir/#17.1/37.887183/40.228779 (Erişim: 06.08.2025)
• URL-3: https://www.olay53.com/haber/bu-kopruden-gecmeyen-gelin-salona-gitmiyor-1036663.htm (Erişim: 06.08.2025)
• URL-5: https://www.vanolay.com/vanda-tarih-heybet-ve-doganin-birlestigi-nokta- (Erişim: 11.09.2025)
• URL-6: https://sdl.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/34/14/349902/dosyalar/2019_04/24092447_EFSANELER_DYYARI.pdf (Erişim: 07.08.2025)
• URL-7:https://www.malabadigazetesi.com/haber-malabadi-koprusunde-sasirtan-kesif-onlarca-muska-bulundu-10262.html (Erişim: 09.09.2025)