TÜRKİYE’DE YARASALARLA İLGİLİ HALK İNANIŞLARI VE UYGULAMALARI

Öz

Yarasalar, Türk halk inanışlarında doğaüstü güçlerle ilişkilendirilen hem korkulan hem de şifa kaynağı olarak görülen gizemli canlılar arasında yer almaktadır. Genellikle gece aktif olmaları, mağaralarda yaşamaları ve sessiz, ani uçuşları halk zihninde onları ürkütücü, uğursuz ve sıra dışı varlıklar hâline getirmektedir. Bu çalışmada, Türkiye’nin farklı bölgelerinden derlenen sözlü anlatımlarla elde edilen veriler üzerinden yarasanın halk kültürü ve inanç sistemindeki yeri üzerine odaklanılmıştır. Bu bağlamda çalışmada; uğursuzlukla ilgili inanışlar, büyüyle ilgili inanışlar, halk hekimliğiyle ilgili inanışlar ve uygulamalardan oluşan üç temel kategoride inceleme yapılmıştır. Uğursuzlukla ilgili inanışlar başlığı altında yarasaların bir eve girmesi, ölüm ya da hastalığın habercisi olarak sayılmıştır. Bu tür inanışlar, yarasanın halk belleğinde taşıdığı olumsuz anlamlarla doğrudan ilişkilidir. Büyüyle ilgili uygulamalarda yarasa tüyü, kemiği ya da kanı çeşitli büyüsel ritüellerde kullanılmakta; kimi zaman nazardan korunmak, kimi zaman eşler arasında bağ kurmak ya da ayrılık yaratmak amacıyla uygulanmaktadır. Halk hekimliği bağlamında incelendiğinde ise yarasa dışkısının ve kanının temriye ve uyuz gibi cilt hastalıklarını iyileştirdiğine inanılmaktadır. Bu bağlamda ulaşılan veriler, yarasalarla ilgili halk inanışlarının yalnızca doğaüstü anlamda değil, aynı zamanda toplumsal deneyimler, paylaşılan beceriler, kültürel belleğin sürekliliği ve halkın doğayla kurduğu ilişki biçimleriyle de yakından bağlantılı olduğunu göstermektedir. Uğursuzluk, büyü ve halk hekimliği kategorilerinde tespit edilen bu pratikler, yarasaların halk zihninde çok yönlü bir anlam taşıdığını ortaya koymaktadır. Bu durum, halk inanışlarının yalnızca bireysel değil, kolektif hafızanın ve kültürel kimliğin de bir parçası olarak işlev gördüğü anlamına gelmektedir. Yarasa, halk anlatılarında sadece merak uyandıran fiziksel özellikleriyle değil, sembolik anlamlarıyla da dikkat çekmektedir. Onun tüysüz oluşuna, gece uçmasına ya da mağara gibi virane yerlerde yaşamasına dair efsaneler, toplumun doğa ile kurduğu ilişkiyi ve hayvana yüklediği kültürel anlamları da yansıtmaktadır. Türkiye’de yarasalarla ilgili halk inanışları ve uygulamaları isimli bu çalışma, Türk kültür coğrafyasında yapılan sözlü görüşmeler aracılığıyla sahadan toplanan verilerin tespit ve tahlil edilmesine dayanmaktadır. Nitel araştırma yöntemi ve görüşme tekniği kullanılarak ulaşılan 18 kaynak kişinin anlatımları içerikleri bağlamında üç kategoride sınıflandırılmış ve çalışma için literatür taraması yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Halk inanışları
• Yarasalar
• Uğursuzluk
• Büyü
• Halk hekimliği

FOLK BELIEFS AND PRACTICES CONCERNING BATS IN TÜRKİYE

Öz

Bats are considered mysterious creatures in Turkish folk beliefs, associated with supernatural powers. They are both feared and regarded as sources of healing. Their nocturnal nature, habit of living in caves, and silent, sudden flights make them seem eerie, ominous, and unusual in the minds of the people. This study focuses on the place of bats in folk culture and belief systems, based on data collected from oral narratives from various regions of Türkiye. The study is organized into three main categories: beliefs related to bad omens, beliefs related to magic, and beliefs and practices related to folk medicine. Under the category of bad omens, it is believed that a bat entering a home signals death or illness. These beliefs are directly connected to the negative connotations that bats carry in folk memory. In magical practices, bat feathers, bones, or blood are used in various rituals, sometimes to protect from the "evil eye," sometimes to create bonds between spouses, or even to cause separation. In the context of folk medicine, bat droppings and blood are believed to cure skin diseases such as scabies and ringworm. The data gathered reveals that beliefs about bats are not only connected to supernatural meanings but also closely linked to shared experiences, communal skills, cultural memory, and the relationship between humans and nature. The practices identified in the categories of bad omens, magic, and folk medicine demonstrate that bats hold a multifaceted meaning in the folk mind. This suggests that folk beliefs function not only as an individual construct but also as part of collective memory and cultural identity. In folk narratives, bats attract attention not just for their intriguing physical characteristics but also for their symbolic meanings. Myths about their featherless bodies, nocturnal flights, and dwelling in abandoned places like caves reflect the society's relationship with nature and the cultural meanings it ascribes to the animal. This study, titled Folk Beliefs and Practices Related to Bats in Türkiye, is based on data collected from field research through oral interviews conducted across different regions of the Turkish cultural geography. The narratives of the 18 informants have been classified into three categories based on their content, and a literature review has been carried out for the study.

Anahtar Kelimeler

• Folk beliefs
• bats
• bad omens
• magic
• folk medicine

Kaynakça

1. Yazılı Kaynaklar
2. ACIPAYAMLI, O. (1989). “Türkiye Folklorunda Halk Hekimliğinin Morfolojik ve Fonksiyonel Yönden İncelenmesi”, Türk Halk Hekimliği Sempozyumu Bildirileri (23-25 Kasım 1988), 1- 8, Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
3. AÇA, M. ve YOLCU, M. A. (2019). “Hak Bilgisinin İnanış Temelli Temsilleri”. Halk Bilimi El Kitabı, Ed. Mustafa Aça, 345-441, Ankara: Nobel Akademik Yayınları.
4. AKBULUT, N. (2023). Türk Halk Kültüründe Kuşlar, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. ALTAYLI, S. (2018). Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü, C.3, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. BASKAKOV, N.A. ve TOŞÇAKOVA, T. M. (1999). Altayca- Türkçe Sözlük, Haz. Emine Gürsoy Naskali ve Muvaffak Duranlı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. BESLİ, E. (2010). Eski ve Orta Türkçe Hayvan İsimlerinin Etimolojisi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. BEŞİRLİ, H. (2017). Yemek Sosyolojisi, Ankara: Phoenix Yayınevi.

9. BORATAV, P. N. (2016). 100 Soruda Türk Folkloru (İnanışlar, Töre ve Törenler, Oyunlar), Ankara: BilgeSu Yayınları.
10. ÇAM, E. (2023). “İnancın ve İnanışların Halk Hekimliği Uygulamalarına Etkileri”, Türk Halk Hekimliği Kitabı, Ed. Nagihan Baysal Yurdakul, 73- 99, Çanakkale: Paradigma Akademi.
11. DAĞAŞAN, E. (2013). Oltu ve Yöresi Folkloru, Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. DOĞAN, O. (2020). Bitlis Efsaneleri: Psiko- sosyal ve Arketipsel Çözümleme, İstanbul: Libra Kitapçılık ve Yayıncılık.
13. DÖNMEZ FEDAKÂR, P. (2008). Karakalpak Efsaneleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
14. DÜNDAR, F. K. (2021). Osmaniye Yöresinde Efsane ve Memoratlar, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. EBERHARD, W. (1986). A Dictionary of Chinese Symbols: Hidden Symbols in Chinese Life and Thought, London: Routledge.
16. ERSOYLU, H. (2015). Türk Kültüründe Kuşlar, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
17. FRAZER, J. G. (2024). Altın Dal Büyü ve Din, Ankara: Dorlion Yayınları.
18. HANÇERLİOĞLU, O. (2000). Dünya İnançları Sözlüğü, 3. Basım, İstanbul: Remzi Kitabevi.
19. IŞIK, Z. (2024). Özbek Halk İnanışları, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
20. KÂŞGARLI MAHMÛD, (2005). Divânü Lugâti’t- Türk, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
21. KOÇ, K. vd. (2019). Kazak Türkçesi- Türkiye Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. KÜÇÜKASLAN, Ö. ve UÇAR M. (2016). “Diyarbakır Folklorunda Hayvanlarla İlgili İnanışlar Üzerine Bir Araştırma”, Eurasian Journal of Veterinary Sciences, S. 32, 220- 228.
23. MALİNOWSKİ, B. (2014). Büyü, Bilim ve Din, İstanbul: Kabalcı Yayınları.
24. ÖGEL, B. (1971). Türk Mitolojisi I, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
25. ÖRNEK, S.V. (2017). Sivas ve Çevresinde Hayatın Çeşitli Safhalarıyla İlgili Bâtıl İnançların ve Büyüsel İşlemlerin Etnolojik Tetkiki, Ankara: BilgeSu Yayıncılık.
26. ÖZDEMİR, M. (2023). “Sembolik- Ritüel Açıdan Halk Bilgisi ve Uygulamalarında Fare- Sıçanlar”, Türk Kültür Ekolojisinde Hayvanlar, Ed.: Serhat Sabri Yılmaz, Çanakkale: Paradigma Akademi.
27. SARPKAYA, S. ve YALTIRIK, M. B. (2022). Türk Kültüründe Vampirler Oburlar, Yalmavuzlar ve Diğerleri, Ankara: Karakum Yayınları.
28. SEVER, M. (2016). Mersin ve Yakın Çevresinde Halk İnançları ve Halk Hekimliği, Ankara: Barış Kitap.
29. TOPRAK, F. (2012). Akdeniz Bölgesi Yarasalarının Spinturnicid ve Macronysid (Acarı: Mesostıgmata, Spınturnıcıdae, Macronyssıdae)’Lerinin Tespiti, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
30. TÜRKER, F. (2011). Altay Türklerinin Efsaneleri (İnceleme- Metin), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. TÜRKMEN, O. (2017). Alaşehir Yöresindeki Efsane ve Memoratlar, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. YILMAZ, M. A. (2008). “Kazaklarda Batıl İnanışlar”, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 17, S. 3, 417-430.
33. YORULMAZ, T. (2010). Güneydoğu Türkiye Yarasaları, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
34. YUDAHİN, K.K. (1988). Kırgız Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
35. YÜCEL, D. (2004). Hollywood’da Vampir Miti, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
36. İnternet Kaynakları
37. URL-1: https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51288869 Erişim: 13.08.2025
38. Sözlü Kaynaklar
39. KK-1: E**** T****, 1967, Antalya Serik, İlkokul Mezunu, Aşçı. Görüşme: (03.11.2016)
40. KK-2: A**** T******* 1973, Giresun Tirebolu Örenkaya Köyü, İlkokul Mezunu, Ev Hanımı. (Görüşme: 23.10.2016)
41. KK-3: A**** Ş****, 1986, Giresun Tirebolu İstiklal Mahallesi (İn Köy), Lise Mezunu, Ev Hanımı. (Görüşme: 23.10.2016)
42. KK-4: M******* S******, 1979, Konya Ereğli Kutören Köyü, Lise Mezunu, Serbest Meslek. (Görüşme: 15.11.2016)
43. KK-5: E**** K******, Giresun Tirebolu Arageriş Köyü, Lise Mezunu, Emekli. (Görüşme: 13.11.2016)
44. KK-6: E**** D****, 1982, Giresun- Güce Koz Köyü, İlkokul Mezunu, Ev Hanımı. (Görüşme: 28.10.2016)
45. KK-7: D**** D*****, 1990, Mardin Midyat, Üniversite Mezunu, Öğretmen. (Görüşme: 09.12.2016)
46. KK-8: Y***** E****, 1961, Samsun Salıpazarı, Ortaokul Mezunu, Emekli. (Görüşme: 05.11.2016)
47. KK-9: N**** K****, 1981, Sivas Zara Şenyayla Köyü, İlkokul Mezunu, Ev Hanımı. (Görüşme: 03.11.2016)
48. KK-10: M**** K******, 1971, Giresun Tirebolu Doğancı Köyü, İlkokul Mezunu, Çiftçi. (Görüşme: 23.10.2016)
49. KK-11: N**** C*****, 1946, Konya Akşehir Kundullu Köyü, İlkokul Mezunu, Çiftçi. (Görüşme: 19.10.2016)
50. KK-12: T***** Ç********, 1975, Adıyaman Kâhta, Üniversite Mezunu, Öğretmen. (Görüşme: 10.11.2016)
51. KK-13: F******* Ç********, 1988, Balıkesir Sındırgı, Üniversite Mezunu, Öğretmen. (Görüşme: 11.12.2016)
52. KK-14: A**** Y****, 1954, Konya Ereğli, İlkokul Mezunu, Ev Hanımı. (Görüşme: 09.10.2016)
53. KK-15: N**** D***, 1982, Giresun Tirebolu, Lise Mezunu, İşçi. (Görüşme: 12.11.2016)
54. KK-16: A*** A*****, 1956, Çorum İskilip Asarcık Köyü, İlkokul Mezunu, Çiftçi. (Görüşme: 12.12.2016)
55. KK-17: Z**** S*******, 1964, Kütahya Aydoğdu Köyü, İlkokul Mezunu, Ev Hanımı. (Görüşme: 20.12.2016)
56. KK-18: M****** C*****, 1984, Antalya Serik, Lise Mezunu, İşçi. (Görüşme: 16.11.2026)