RÜYA, BİLİNÇDIŞI VE SEMBOLİZM: TÜRKÇE VE FARSÇA MESNEVİLERDE RÜYA

Öz

Rüya motifleri, Türkçe ve Farsça mesnevilerde bireysel bilinçdışının ürünü olmakla kalmayıp aynı zamanda aşkın, kaderin, adaletin ve irşadın da sembolik dili olarak işlev görmektedir. Türkçe mesnevilerdeki rüyalar daha çok aşkın bireysel ve psikolojik yönüne, Farsça mesnevilerdeki çoğu rüya ise siyasal ve toplumsal meşruiyet temsiline odaklanmaktadır. Bu açıdan bakıldığında rüyalar, iki edebî gelenek arasındaki estetik ve düşünsel farklılıkları ortaya çıkarırken aynı zamanda ortak bir metafizik zeminde de birleştirmektedir. Elbette bu durumun geleneksel, kültürel ya da dilsel bir farklılıktan ziyade eserlerin ait olduğu dönemin ruhunu yansıtmasıyla ilgili olduğunu belirtmek, edebiyatın genel evrimsel seyrine vurgu yapmak yerinde olacaktır. Mesnevilerdeki rüyalar, çoğu zaman olay örgüsünü başlatan, kahramanı dönüştüren veya anlatının yönünü tayin eden işlevlere sahiptir. Rüya vasıtasıyla kahraman, kimi zaman aşk yolculuğuna çağrılabilmekte ve ilahi bir uyarı alabilmektedir. Kahramanı aşk, hakikat veya ilahi irşat gibi dünyevi sınırları aşan manevî bir yolculuğa hazırlayan araç olarak işlev görmektedir. Kimi zaman da kahraman rüya aracılığıyla kaderini ya da toplumsal vizyonunu öğrenmektedir. Bu yönüyle rüya, sadece bireysel bir tecrübe değil aynı zamanda kolektif bilinçdışının sembolik tezahürü olarak da görülmektedir. Özellikle hükümdar ya da toplumun ileri gelenleri tarafından görülen rüyalar, bireysel geleceğin yanı sıra bir hanedanın devamını veya bir toplumun kaderini belirleyen işaretler olarak değerlendirilmiştir. Bunlara ilaveten rüya, estetik açıdan da mesnevilerin dramatik yapısına hareket kazandıran, anlatının ritmini ve estetik yoğunluğunu artıran temel unsurlar arasında yer almaktadır. Mesnevilerdeki rüyaların incelenmesi, modern psikolojiyle de ilişkilendirilebilecek zengin imkânlar sunmaktadır. Freud’un psikanalitik yaklaşımı, rüyaları bilinçdışı arzuların tatmini olarak değerlendirirken; Jung’un analitik psikolojisi rüyaları kolektif bilinçdışının bir ürünü olarak ele almakta ve bunları “anima”, “gölge”, “kahraman” gibi arketipler üzerinden yorumlamaktadır. Bu durum mesnevilerdeki rüyaların, hem bireysel aşk ve ruhsal dönüşümün hem de siyasal otorite ve toplumsal düzenin temsilinde nasıl kullanıldığını anlamada önemli bir bakış açısı sunmaktadır. Türkçe ve Farsça mesnevilerdeki rüya motifleri, edebiyatın yalnızca estetik bir unsur olmakla kalmayıp aynı zamanda toplumsal yapıyı, kültürel kimliği, bireysel psikolojiyi yansıtan çok katmanlı bir anlatım aracı olduğunu da ortaya koymaktadır. Bu çalışma, Türkçe ve Farsça mesnevilerdeki rüya motiflerini inceleyerek onların bireysel psikoloji, toplumsal düzen, ilahi mesaj, siyasi meşruiyet gibi işlevlerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mesnevi
• Rüya
• İşlev
• Türk Edebiyatı
• Fars Edebiyatı

DREAM, THE UNCONSCIOUS AND SYMBOLISM: DREAM IN TURKISH AND PERSIAN MASNAVIS

Öz

Dream motifs in Turkish and Persian masnavis not only serve as products of the individual unconscious but also serve as the symbolic language of love, destiny, justice, and guidance. While dreams in Turkish masnavis focus more on the individual and psychological aspects of love, most dream in Persian masnavis focus on the representation of political and social legitimacy. From this perspective, dreams reveal aesthetic and intellectual differences between the two literary traditions while simultaneously uniting them on a common metaphysical ground. Of course, it would be appropriate to state that this situation is related to the works reflecting the spirit of the period to which they belong, rather than a traditional, cultural or linguistic difference, and to emphasize the general evolutionary course of literature. Dreams in masnavis often serve to initiate the plot, transform the protagonist, or determine the direction of the narrative. Through the dream, the hero may sometimes be summoned to a journey of love and receive divine warning. They serve as a vehicle that prepares the hero for a spiritual journey transcending worldly boundaries, such as love, truth, or divine guidance. Sometimes, the hero learns about his destiny or social vision through the dream. In this respect, dreams are seen not only as individual experiences but also as symbolic manifestations of the collective unconscious. Dreams, particularly those experienced by rulers or prominent figures in society, have been considered signs that determine not only the individual future but also the continuation of a dynasty or the fate of a society. Furthermore, dreams are among the fundamental elements that enliven the dramatic structure of masnavis from an aesthetic perspective, enhancing the narrative's rhythm and aesthetic intensity. The study of dreams in masnavis offers rich opportunities that can be linked to modern psychology. While Freud's psychoanalytic approach interprets dreams as the fulfillment of unconscious desires, Jung's analytical psychology considers dreams as a product of the collective unconscious and interprets them through archetypes such as the "anima," "shadow," and "hero." This offers a crucial perspective for understanding how dreams in masnavis are used to represent both individual love and spiritual transformation, as well as political authority and social order. Dream motifs in Turkish and Persian masnavis reveal that literature is not only an aesthetic element but also a multilayered narrative tool reflecting social structure, cultural identity, and individual psychology. This study examines dream motifs in Turkish and Persian masnavis to reveal their functions in individual psychology, social order, divine message, political legitimacy, and so on.

Anahtar Kelimeler

• Masnavi
• Dream
• Function
• Turkish Literature
• Persian Literature

Kaynakça

1. AÇIKALIN, B. (2014). “Kur’an-ı Kerîm’de Zikri Geçen Rüyalar”. Sosyal Bilimler Dergisi, 4(7), 28-55.
2. AKÇAY, G. (2018). “Mesnevilerde Rüya Teorileri”. Türkbilig, 36, 213-234.
3. AKDOĞAN, Y. (2019). Ahmedî İskender-nâme. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
4. AYDAR, H. (2005). “Kur’anda Rüyalar ve Rüyaların Hayata Yansımaları”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 5(4), 39-60.
5. BOZKURT, N., ve BOZKURT, K. (2023). “Ahmedî’nin İskender-nâmesi’nde Rüya”. Turkish Studies – Language and Literature, 18(3), 1641-1660.
6. CAMPBELL, J. (2017). Kahramanın sonsuz yolculuğu. (Çev.: Sabri Gürses), İstanbul: İthaki Yayınları.
7. ÇETİN, Ö. (2012). “Dinî Tecrübenin Anlaşılmasında Rüyanın Rolü: Yusuf Sûresindeki Rüyalar Üzerine Psikolojik Bir Yorum”. Uludağ Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21(2), 93-119.
8. ÇELEBİ, İ. (2008). “Rüya”. İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.

9. FREUD, S. (2020) Rüyaların Yorumu. Ankara: Say Yayınları.
10. GAZÂLÎ. (2001). Kimyâ-yı Saâdet. (Çev.: A. Faruk Meyan), İstanbul: Bedir Yayınları.
11. İBN ARABÎ (2006). Fütuhât-ı Mekkiyye. (Çev.: Ekrem Demirli), C. 1, İstanbul: Litera Yayınları.
12. JUNG, C. G.. (2006). Analitik psikoloji. (Çev.: Ender Gürol), İstanbul: Payel Yayınları.
13. JUNG, C. G.. (2009). İnsan ve Sembolleri. (Çev.: Ali Nahit Babaoğlu), İstanbul: Okuyanus Yayınları.
14. KAYA, İ. G. (2004). “Taşlıcalı Yahya Bey’in Şiirlerinde Rüya ve Tabirleri”. İlmî Araştırmalar, 18, 61-70.
15. KOÇ, O. (2015). “Edebiyatın Rüyasından Rüyanın Edebiyatına”. Türk Dili, Dil ve Edebiyat Dergisi, C. CVIII, S. 761, 115-118.
16. LUGAL, N. (2009). Firdevsî Şahnâme. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
17. OSMANOĞLU, Ö. (2017). “Aristoteles’in Rüya Teorisi ve “Rüyalar Üzerine” Adlı Eserinin Çevirisi”. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4, 139-173.
18. ÖRDEK, Ş. (2017). Cemşîd ü Hurşîd Mesnevileri ve Ahmedî ile Selmân-ı Sâvecî’nin Cemşîd ü Hurşîd Mesnevilerinin Mukayesesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. ÖRDEK, Ş. (2018). “Ahmedî’nin Cemşîd ü Hurşîd Mesnevisi İle Selmân-ı Sâvecî'nin Aynı Adlı Mesnevisinin Vaka Açısından Mukayesesi”. The Journal Of Turk-Islam World Social Studies, S. 17, 379-394.
20. SCHIMMEL, A. (2005). Halifenin Rüyaları-İslamda Rüya ve Rüya Tabiri. (Çev.: Tuba Erkmen), İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
21. SEVSEVİL, S. (1994). Hüsrev ü Şirin-Nizamî. İstanbul: MEB Yayınları.
22. TEMİZ, M E. (2022). Şemsî-i Bağdadî ve Manzaru'l-Ebrâr Mesnevîsi (İnceleme-metin-tercüme). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. TUNCER, E. (2021). Gülşehrî’nin Mantıku’t-Tayr’ı (İnceleme-Metin-Bağlamlı Dizin Ve İşlevsel Sözlük). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
24. TÛSÎ, F. (1294). Şâhnâme. Leiden: Brill. C1, C3.
25. ÜNVER, İ. (1986). “Mesnevi”, Türk Dili, Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri), S. 415-416-417, 430-563.
26. YAYLALI, Y. (2017). “Şahnâme Kahramanlarının Rüyaları”. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, TAED-60, Eylül, 327-342.
27. YILDIRIM, Ü. (2023). Çorlulu Zarîfî ve Mihr ü Mâh mesnevisi (Giriş-inceleme-metin-dizin-tıpkıbasım). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
28. YÜKSEL, H. A. (1996). Türk İslam Tasavvuf Geleneğinde Rüya. İstanbul: MEB Yayınları.
29. İnternet Kaynakları
30. ABDELMAKSOUD, B. S. M. (2004). “Lârendeli Hamdî-Leylâ vü Mecnûn”.https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10698,leylamecnnpdf.pdf?0 (Erişim: 02.07.2025).
31. HARMANCI, M. E. ve TANRIBUYURDU, G. (2023). “Taşlıcalı Yahya-Şâh u Gedâ”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/118178,sah-u-gedapdf.pdf?0 (Erişim: 02.07.2025).
32. TAVUKÇU, O. K. (2000). “Ahmed-i Rıdvan-Hüsrev ü Şîrîn”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10665,girispdf.pdf?0 (Erişim: 02.07.2025).
33. YAVUZ, K. (2007). “Gülşehrî’nin Mantıku’t-Tayrı (Gülşen-nâme)”. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10686,metinpdf.pdf?0 (Erişim: 08.07.2025).
34. URL-1: https://ganjoor.net/nezami/5ganj/khosro-shirin/sh17. (Erişim:13.07.2025).
35. URL-2: https://ganjoor.net/iranshan/koosh/sh145. (Erişim: 13.07.2025).