UYGUR TÜRKLERİNDE NAZAR İNANCI VE RİTÜEL PRATİKLER: KORUMA, SAĞALTMA VE NAZARLIKLAR

Öz

Nazar, kötü niyetli bakışların insanlar, hayvanlar veya eşyalar üzerinde olumsuz etkiler bırakabileceğine dair çok eski dönemlerden beri varlığını sürdüren inançlardan biri olarak değerlendirilmektedir. Farklı kültürlerde çeşitli biçimlerde tezahür eden bu inanç, Türk dünyasında oldukça yaygın olup toplumun sosyal düzenini, ritüel yaşamını ve sembolik dünyasını etkileyen önemli bir unsur olarak görülmektedir. Bu bağlamda nazar, yalnızca bireysel bir korku değil, aynı zamanda toplumsal hafızayı besleyen, kültürel sürekliliği sağlayan ve kuşaklar arası aktarımı güçlendiren bir halk inanışı olarak ele alınmaktadır. Dolayısıyla nazar inancının, bireylerin korunma ve sağaltma gereksinimlerini karşılamanın yanı sıra toplumsal düzeni sağlamak, psikolojik dengeyi korumak ve kolektif hafızayı desteklemek gibi işlevleri de bulunmaktadır. Uygur Türklerinde de nazar kavramının, birey ve toplum hayatında merkezi bir rol üstlendiği görülmektedir. İnsanlara, çocuklara, hayvanlara ve değerli eşyalara etki ettiği düşünülen nazarın olumsuz sonuçları, hem korunma hem de sağaltma yönünde çeşitli ritüel ve pratiklerin gelişmesine zemin hazırlamaktadır. Bu kapsamda koruyucu uygulamaların, bireysel çözümlerin ötesinde toplumsal şölenlerde ve doğa-evrenle ilgili pratiklerde kendini gösterdiği tespit edilmekte ve nazar değdiğine inanılan durumlarda ise “açlaş” ve “isriklaş” gibi geleneksel ritüeller aracılığıyla sağaltıcı uygulamalar devreye girerek bireyin dengesi yeniden tesis edilmeye çalışılmaktadır. Ayrıca nazarlıklar, Uygur halk kültüründe nazara karşı geliştirilen en somut korunma ve sağaltma yollarından biri olarak öne çıkmakta, “köz monçak” (göz boncuğu), ekmek, tuz ve hayvan kafatasları en yaygın kullanılan nesneler arasında yer almaktadır. Bu nesneler, bebeklerin beşiklerine, evlerin girişlerine ve bağ-bahçelere yerleştirilmek veya hayvanların boyunlarına asılmak suretiyle koruyucu işlev üstlenmektedir. Bu bağlamda muska niteliği taşıyan “tumar”lar da nazarlıklar arasında yer almakta ve hem koruyucu hem de sağaltıcı işlevleri bir arada üstlenmektedir. Çalışmada, Uygur Türklerinde nazar inancından hareketle nazara bağlı uygulamalar, koruyucu ve sağaltıcı ritüeller ile nazarlıklar ve çeşitleri, literatür taramasına dayalı olarak ele alınmakta ve işlevsel bakış açısıyla incelenmektedir. Bulgular, nazar inancının yalnızca İslami döneme özgü olmadığını, İslamiyet öncesi inanç sistemlerinden devralınan ögelerin İslam kültürüyle kaynaşması sonucu çok katmanlı bir yapıya dönüştüğünü ve Uygur Türklerinin günlük yaşam pratiklerinde psikolojik, sosyal, toplumsal ve kültürel işlevler üstlendiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Uygur Türkleri
• Nazar İnancı
• Korunma
• Sağaltma
• Nazarlık

EVIL EYE BELIEF AND RITUAL PRACTICES AMONG UYGHUR TURKS: PROTECTION, HEALING AND EVIL EYE CHARMS

Öz

The evil eye is considered a long-standing belief that malevolent glances can have negative effects on people, animals, or objects. This belief, manifested in various forms across different cultures, is widespread in the Turkic world and is seen as a significant element affecting the social order, ritual life, and symbolic world of society. In this context, the evil eye is considered not only an individual fear but also a folk belief that fosters collective memory, ensures cultural continuity, and strengthens intergenerational transmission. Therefore, belief in the evil eye not only meets individuals' needs for protection and healing, but also serves to maintain social order, maintain psychological balance, and support collective memory. Among Uyghur Turks, the concept of the evil eye appears to play a central role in individual and social life. The negative consequences of the evil eye, believed to affect people, children, animals, and valuables, pave the way for the development of various rituals and practices aimed at both protection and healing. In this context, protective practices are found to manifest beyond individual solutions, in social celebrations and practices related to nature and the universe. In cases where the evil eye is believed to have been affected, healing practices are implemented through traditional rituals such as "açlaş" and "isriklaş" attempting to restore the individual's balance. Furthermore, amulets stand out as one of the most concrete methods of protection and healing developed against the evil eye in Uyghur folk culture, with "köz monçak" (eye bead), bread, salt, and animal skulls being among the most commonly used objects. These objects serve a protective function by being placed in babies' cradles, at house entrances, in vineyards and gardens, or hung around the necks of animals. In this context, "tumar," which serve as amulets, are also among amulets, fulfilling both protective and healing functions. This study examines practices related to the evil eye among Uyghur Turks, protective and healing rituals, amulets, and their varieties, based on a literature review. These practices are examined from a functional perspective. The findings demonstrate that the belief in the evil eye is not unique to the Islamic period; it has evolved into a multilayered structure through the integration of elements inherited from pre-Islamic belief systems into Islamic culture, and that it assumes psychological, social, societal, and cultural functions in the daily lives of Uyghur Turks.

Kaynakça

1. ABDURREHİM, R. (2006). Uygurlarda Şamanizm. Pekin: Milletler Neşriyati.
2. ABUDUKELİMI, B. (2006). Uygur Türklerinin Dinî İnanışları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. ÇIBLAK, N. (2004). “Halk Kültüründe Nazar, Nazarlık İnancı ve Bunlara Bağlı Uygulamalar”. Türklük Bilimi Araştırmaları. S.15, 103-125.
4. Divânü Lügati’t-Türk Çevirisi. (2021). C.I. (Çev. Besim Atalay), Ankara: TDK Yayınları.
5. DUGAYLİ, S. (2007). “Tumar Asmiğan Mahmutcan İslam”. Tarim. S. 3, 85-99.
6. GÖNEL, T. (2011). Rahman Abdurrehim’in Uygurlarda Şamanizm Adlı Eserinin Halkbilimi Açısından İncelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. GÜNGÖR, H. (1992). “Kayseri’de Yaşayan Uygur ve Kazak Türklerinin Bazı Adet ve İnanışları”. Milli Folklor, S. 14, 7-11.
8. GÜNGÖR, H. ve ARGUNŞAH, M. (1991). Gagauz Türkleri Tarih-Dil-Folklor ve Halk Edebiyatı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

9. HEBİBULLA, A. (2000). Uygur Etnograpiyisi. Urumçi: Şincan Helk Neşriyati.
10. İNAN, A. (1963). “Nazarlıklar”. Türk Folklor Araştırmaları, C.8, S. 169, 3138.
11. İNAYET, A. (2017). “ ‘İz’ Romanında Örf Âdet ve Geleneklerle İlgili Unsurlar Üzerine”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, S.10, 1-13.
12. KESKİN, Y. M. (2008). “Türk Toplumunda Nazar Olgusu ve Buna Karşı Geliştirilen Korunma ve Kurtulma Pratikleri Elazığ Örneği”. Dini Araştırmalar, C. 11, S.32, 191-214.
13. Kur'an-ı Kerim, (2005). Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
14. KUZEY, Muharrem (2007). Kur’an ve Sünnet’te Nazar. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Kültür Bakanlığı, (1991). Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü. C. I. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. NAMAN, H. (2013). “Dolan Medeniyitidiki Tumar ve Riyalliktiki Tilekler”. Dolan, S. 1, 65-73.
16. ORHUN, A. (2004). “Momamnin Şipalik Doriliri”. Miras Jurnili, S.4, 30-37.
17. ÖGER, A. (2012). “Uygur Türklerinin Doğum Adetleri.” Turkish Studies, S. 7, 1679-1694.
18. ÖGER, A. (2013). Uygur Türklerinde Törenler ve Bayramlar. Ankara: Grafiker Yayınları.
19. ÖGER, A. (2017). “Uygurlarda Muskacılık Geleneği ve Çağatayca Yazılmış Bir Muska Kitabı”. Gazi Türkiyat, S. 20, 55-88.
20. ÖTKÜR, A. (1985). İz. Urumçi: Şincan Helk Neşriyati.
21. RAHMAN, A. vd. (1996). Uygur Örp Adetliri. Urumçi: Şincan Yaşlar Ösmürler Neşriyati.
22. RAHMAN, A. ve MUHEMMET, A. (2012). Keşker Uygur Folklor Medeniyiti. Kaşgar: Keşker Uygur Neşriyati.
23. SABİR, M. (2012). Uygur Avam Tébabiti. Urumçi: Şincan Pen Téhnika Neşriyati.
24. SAYRAMİ, A. M. ve MAİMAİTİ, N. (2024). “Divan-ı Lugati’t-Türk’teki Muskaya Ait Beyanlar”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, S. 23, 75-81.
25. SEMET, A. ve EBEYDULLAM, D. (2012), “Uyğurlarda Tumar ve Tumarniñ Türliri Toğrisida”. Şincañ Üniversitesi İlmiy Jurnili, S. 1, 71-78.
26. ŞAHİNLER, D. (2023). “İstanbul’da (Küçükçekmece ve Zeytinburnu) Yaşayan Uygur Türklerinin Doğum Ritüelleri”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, S. 22, 97-113.
27. TURSİNNİYAZ, H. (2007). Uyğur Ayalliriniñ Tuğut Adetliri Üstide Tetkikat. Şincañ Üniversitesi Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
28. Türkçe Sözlük (2005). Ankara: TDK Yayınları.
29. TÜRKTAŞ, M. M. (2016). Denizli Yöresinde Nazar ve Nazarlıkla İlgili İnanış ve Uygulamalar. Ankara: Akçağ Yayınevi.
30. Uygur Tilinin İzahlik Lugiti K-L (1994). Pekin: Milletler Neşriyati.
31. Uygur Tilinin İzahlik Lugiti T-H (1991). Pekin: Milletler Neşriyati.
32. İnternet Kaynakları
33. URL-1: “Türk Dil Kurumu Sözlükleri”. (https://sozluk.gov.tr/). (Erişim: 03.07.2025)