THE USE OF THE TERM KAŞMER IN THE DIVAN OF TIRSÎ

Öz

İbrahim Tırsî was a poet who lived in the late 17th and early 18th centuries and can be considered one of the innovative figures of classical Turkish poetry. Following in the footsteps of Kubûrî-zâde Hevâyî, the poet attracted attention with his original poems written in the hezel style. The hezel style represents a poetic understanding based on a humorous, satirical, and critical style. Tırsî masterfully used this style in his divan. One of the important features of the divan is his skillful treatment of events from everyday life, using colloquial language along with crude, obscene, and commonly used expressions. All of this elevates Tırsî's poems beyond mere literary texts, turning them into documents that shed light on the social and cultural structure of the period. Furthermore, the poet's humorous approach is important in that it successfully reveals details about the lives of ordinary people in Ottoman society. Tırsî's divan offers noteworthy information, particularly about the entertainment culture of the period. The poet frequently used local expressions while reflecting entertaining elements in his works. In this context, the word kaşmer stands out in Tırsî's divan. Kaşmer is a word used to mean jester. The poet occasionally uses this word to mock and ridicule both himself and others. The frequent repetition of the word in the divan leads to it being seen as a motif of humor. Tırsî increases the sharpness of his wit by reusing the word in different contexts. The poet, mostly adopting a critical style, belittles people through sarcasm. The study examines the cultural and literary contexts of the use of the word kaşmer in İbrahim Tırsî's divan. The divan was scanned to identify examples where the word kaşmer appears, and the poet's use of the word in different contexts and meanings was determined. An assessment was made as to whether the word was part of Tırsî's critical, humorous, and satirical narrative style, and the diversity of its different meanings and uses was emphasized. The analysis revealed that kaşmer is an element of humorous and critical discourse in Tırsî's poems, primarily serving a satirical and mocking function, while in a limited number of examples it refers to the entertainment culture and performance environments of the period. The findings clearly show that the word kaşmer in Tırsî's divan is not just a simple expression of mockery, but also a symbol reflecting the social structure and understanding of entertainment of the period. Tırsî's frequent use of the word kaşmer in his divan and the differences in its usage provide clues about the satirical understanding, folk culture, and sense of humor of the period.

Anahtar Kelimeler

• Tırsî
• divan
• kaşmer
• entertainment
• satire

TIRSÎ DİVANI'NDA KAŞMERİN KULLANIMINA DAİR

Öz

İbrahim Tırsî, 17. yüzyılın sonları ve 18. yüzyılın başlarında yaşamış, klasik Türk şiirinin yenilikçi isimleri arasında değerlendirilebilecek bir şairdir. Şair, Kubûrî-zâde Hevâyî’nin izinden giderek, hezel tarzında kaleme aldığı özgün şiirleriyle dikkat çekmektedir. Hezel tarzı, mizahi, alaycı ve eleştirel bir üslubu esas alan bir şiir anlayışını temsil eder. Tırsî, bu üslubu divanında ustalıkla kullanmıştır. Divanda önem arz eden özelliklerden biri, onun hayatın içinden gelen olayları, günlük konuşma diliyle birlikte kaba, müstehcen ve halk arasında yaygın olan ifadelerle ustaca işlemesidir. Tüm bunlar, Tırsî’nin şiirlerini sadece edebî bir metin olmanın ötesine taşıyarak dönemin sosyal ve kültürel yapısına ışık tutan birer belge hâline getirir. Ayrıca, şairin mizahi yaklaşımı Osmanlı toplumunda sıradan insanların yaşamına dair detayları da başarılı bir şekilde gözler önüne sermesi açısından önemlidir. Tırsî’nin divanı, özellikle dönemin eğlence kültürüne dair kayda değer bilgiler sunar. Şair, eğlenceli unsurları eserlerine yansıtırken yerel ifadelere sıklıkla yer vermiştir. Bu bağlamda kaşmer kelimesi, Tırsî’nin divanında öne çıkmaktadır. Kaşmer, soytarı anlamında kullanılan bir kelimedir. Şair hem kendisini hem de başkalarını yermek, alaya almak için yer yer bu kelimeye başvurmuştur. Divanda kelimenin sık tekrarlanması onun bir mizah motifi olarak görülmesine sebep olur. Tırsî, kelimeyi farklı bağlamlarda yeniden kullanarak hezlin keskinliğini arttırır. Şair, çoğunlukla eleştirel bir üslup benimseyerek kişileri kaşmer üzerinden küçümser. Çalışmada İbrahim Tırsî’nin divanında kaşmer kelimesinin kullanımının kültürel ve edebî bağlamları irdelenmiştir. Divan taranarak kaşmer kelimesinin geçtiği örnekler tespit edilmiş ve şairin kelimeyi hangi bağlam ve anlamlarda kullandığı belirlenmiştir. Kelimenin Tırsî’nin eleştirel, mizahi ve alaycı anlatım tarzının bir parçası olup olmadığı değerlendirilmiş, farklı anlamları ve kullanımlarının çeşitliliği üzerinde durulmuştur. İnceleme sonucunda kaşmerin, Tırsî’nin şiirlerinde mizahi ve eleştirel söylemin bir unsuru olduğu, ağırlıklı biçimde yergi ve alay işleviyle kullanıldığı, sınırlı sayıda örnekte ise dönemin eğlence kültürüne ve icra ortamlarına gönderme yaptığı görülmüştür. Elde edilen bulgular, Tırsî’nin divanında kaşmer kelimesinin sadece basit bir alay ifadesi olmadığını, aynı zamanda dönemin sosyal yapısını ve eğlence anlayışını yansıtan bir sembol olduğunu açık biçimde göstermektedir. Tırsî’nin divanında kaşmer kelimesine sıklıkla yer vermesi ve kelimenin kullanımındaki farklılıklar dönemin yergi anlayışı, halk kültürü ve mizah algısına dair ipuçları sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tırsî
• divan
• kaşmer
• eğlence
• yergi

Kaynakça

1. AKSOY, Ö. A. (1984). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
2. AYVERDİ, İ. (2010). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
3. BENLİ, Ş. (2023). 17. Yüzyıldan Bir Şair Savunucusu: Mehmed Hâsib’in İbrahim Tırsî’yi Müdafaası. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları.
4. ÇİDAL, O. (2021). İbrahim Tırsî Divanı’nda Sosyal Hayat. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. DİLÇİN, C. (1983). Yeni Tarama Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. ELBİR, B. ve YORULMAZ KAHVE, M. (2020). “Tırsî Dîvânı’nda Hayvan Adları Kullanımı”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, S. 18, 230-267.
7. GÜMÜŞ, K. S. (2021). “İbrahim Tırsî’nin Kendi Şairliğine ve Şiirine Bakışı.” RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, S. 22 , 568-586.
8. GÜMÜŞ, K. S. (2023). “İbrahim Tırsî’nin Eğlence Redifli Gazeli Üzerine.” RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, S. 13, 510-519.

9. KORTANTAMER, T. (2004). “Kuruluştan Tanzimata Kadar Osmanlı Dönemi Türk Mizahının Kısa Bir Tarihi”. Eski Türk Edebiyatı Makaleler, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 138-169.
10. NALÇACIGİL ÇOPUR, E. (2022). “İbrahim Tırsî Divanı’nda Hayvanlar Üzerinden Mizah”. Klasik Türk Edebiyatında Gülmece ve Mizah, Ankara: İKSAD Global Yayıncılık, 306-327.
11. NAYİR EKİNCİ, H. (2023). “XVIII. Yüzyıl Şairi İbrahim Tırsî Divanı’nda Eğlence Unsurları”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S.12, 149-161.
12. PAKALIN, M. Z. (1993). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
13. PEÇENEK, O. (2022). “Klasik Türk Şiiri Musiki İlişkisi Bağlamında İbrahim Tırsî Divanı’nı Okumak. Bürküt Türk Dünyası Dergisi, S. 1, 35-55.
14. ŞEMSETTİN SAMİ. (2015). Kamus-ı Türkî. (Haz. Paşa Yavuzarslan). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. TÖKEL, D. A. (2013). “Erken Öten Bir Garip Olarak Tırsî”. Granada Edebiyat, S.3, 62-67.
16. TULUM, M. (2011). 17. Yüzyıl Türkçesi ve Söz Varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. TURAN, F. (2015). “Divan Şiirini Sokağın Diliyle ve Tavrıyla Algılamak: Kubûrîzâde Hevâyî’nin 18. Yüzyıl Divan Şiirine Getirdiği Yenilikler ve Osmanlı Şiirinde Hevâyî Tarzı”. Alkış Bitigi. Kemal Eraslan Armağanı. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 211-263.
18. TÜRK DİL KURUMU. (1993). Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü VIII. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. YILMAZ, G. A. (2023). “XVIII. Yüzyıl Osmanlı Mutfağından Tırsî Dîvân’ına Yansıyanlar: Bir Gastronomik Çerçeve Denemesi”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S.12, 239-248.
20. YILMAZ, K. (2017). Tırsî Divanı https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55911,ibrahim-tirsi-ve divanipdf.pdf?0. [Erişim tarihi: 27.01.2025].
21. YILMAZ, K. (2023). Tırsî Divan’dan Seçki. İstanbul: 160. Kilometre Yayınları.
22. YORULMAZ KAHVE, M. (2021). “İbrahim Tırsî Divanı’ndaki Yemek Adlarına Ait Söz Varlığı Üzerine Bir Değerlendirme”. Turkologıa, S.106, 58-75.