Works Translated from Other Turkish Dialects in the Sakha (Yakut) Periodical Cholbon Magazine (1926-1970)

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 1 , 203 - 215 , 29.03.2026

Yağmur Özçetin , Mehtap Solak Sağlam

https://doi.org/10.55666/folklor.1795652

https://izlik.org/JA77DA83CA

Öz

Among the periodicals published in the Sakha (Yakut) language, the journal Cholbon, which began publication in 1926 and continues to be published today, has made a significant contribution to the development of the Sakha language and Sakha literature. The magazine, published under the name Cholbon until 1929, changed its name several times after 1929. The magazine was published under different names in different years: Kıhıl Illık from 1930 to 1937, Uus-Uran Literatuura from 1938 to 1939, and Xotugu Sulus from 1940 to 1989. In 1990, it reverted to the name Cholbon and continues to be published under this name. It is possible to trace the beginning of translation activities in Yakutia back to the translation of religious works carried out in the context of missionary activities. The period when literary translations began dates back to the 1920s. This period marks the beginning of the transcription of oral works in Sakha literature and the gradual formation of the literary language. Since translation activities are also new, there have been discussions about how to produce a qualified translation, and researchers have written articles on how to translate correctly. Literary translation activities in Yakutia generally began with translations from Russian. The first literary work translated from Russian into Sakha language was Vladimir Galaktionovich Korolenko's story “Makar's Dream,” which was published in the journal Cholbon. In the early period, the journal featured translations of works by important figures in Russian literature such as V. G. Korolenko, A. P. Chekhov, M. Gorky, V. Mayakovsky, A. Pushkin, and others. Translations from Turkish dialects began to appear in the journal in the 1930s. After this date, works by Kazakh, Kyrgyz, Turkmen, Bashkir, Uzbek, Tatar, Tuva, and Altai Turkic writers and poets were translated into the Sakha language. Between 1950 and 1960, translation activities began to gain momentum in Yakutia. During this period, the concept of “friendship between peoples” came to the fore. Starting in the 1960s, works translated from different languages began to be published in Cholbon magazine under titles such as Doğottorbut Ayımńılara “Works of Our Friends” and Literaturalar Doğordohuulara-Noruottar Doğordohuulara “Friendship of Literatures, Friendship of Peoples.” The period between 1960 and 1970 witnessed the “golden age of literary translation,” during which numerous studies were conducted under the leadership of Semen Petroviç Danilov. This study examines works translated from Turkish dialects into the Saha language and published in the Cholbon magazine between 1926 and 1970, attempting to evaluate the development of translation activities during this period.

Anahtar Kelimeler

Translation Activities , Periodical Publications , Turkish Dialects , Sakha (Yakut) Literature , Cholbon Magazine.

SAHA (YAKUT) SÜRELİ YAYINI ÇOLBON DERGİSİNDE DİĞER TÜRK LEHÇELERİNDEN YAPILAN ÇEVİRİ ESERLER (1926-1970)

https://izlik.org/JA77DA83CA

Öz

Saha (Yakut) süreli yayınları içerisinde öne çıkan, 1926 yılında yayımlanmaya başlayan ve günümüzde de yayımlanmaya devam Çolbon dergisi Saha Türkçesinin ve Saha edebiyatının gelişmesine büyük katkı sağlamıştır. 1929 yılına kadar Çolbon ismiyle yayınlanan derginin 1929 yılından sonra adı birkaç defa değiştirilmiştir. Dergi farklı yıllarda: 1930-1937 yıllarında Kıhıl Illık, 1938-1939 yıllarında Uus-Uran Literatuura, 1940-1989 yıllarında Xotugu Sulus ismiyle yayımlanmıştır. 1990 yılında Çolbon ismini geri almıştır ve halen bu isimle yayımlanmaktadır. Yakutistan’da çeviri faaliyetlerinin başlangıcını misyonerlik faaliyetleri ışığında yapılan dini eser çevirilerine dayandırmak mümkündür. Edebî anlamda çevirilerin yapılmaya başlandığı dönem ise 1920’li yıllardır. Bu dönem, Saha edebiyatındaki sözlü ürünlerin yazıya geçirilmeye başlandığı, edebî dilin yeni yeni şekillendiği bir dönemdir. Çeviri faaliyetlerinin de yeni başlamış olması sebebiyle nitekli bir çevirinin nasıl yapılması gerektiği konusunda tartışmalar yaşanmış, doğru çeviri yapma konusunda araştırmacılar tarafından makaleler kaleme alınmıştır. Yakutistan’da edebî çeviri faaliyetleri genel manada Rusçadan yapılan tercümelerle başlamıştır. Rusçadan Saha Türkçesine tercüme edilen ilk edebî eser olan Vladimir Galaktionoviç Korolenko’nun Son Makar “Makar’ın Rüyası” isimli hikâyesi Çolbon dergisinde yayımlanmıştır. İlk dönemde dergide V. G. Korolenko, A. P. Çehov, M. Gorkiy, V. Mayakovskiy, A. Puşkin vb. Rus edebiyatının önemli isimlerinin eserleri tercüme edilmiştir. Dergide Türk lehçelerinden yapılan çevirilere ise 1930’lu yıllarda rastlanmaktadır. Bu tarihten sonra Kazak, Kırgız, Türkmen, Başkurt, Özbek, Tatar, Tuva ve Altay Türkü yazar ve şairlerin eserlerinin tercüme edilerek Saha Türkçesine kazandırıldığı görülmektedir. 1950-1960 yılları arasında Yakutistan’da çeviri faaliyetleri hız kazanmaya başlamıştır. Bu dönemde “halkların dostluğu” kavramı öne çıkmıştır. 1960’lı yıllardan itibaren Çolbon dergisinde farklı halklardan tercüme edilen eserler Doğottorbut Ayımńılara “Dostlarımızın Eserleri” ve Literaturalar Doğordohuulara-Noruottar Doğordohuulara “Edebiyatların Dostluğu, Halkların Dostluğu” vb. başlıkları altında yayımlanmaya başlamıştır. 1960-1970 yıllarında ise “edebî çevirinin altın çağı” yaşanmış ve Semen Petroviç Danilov’un önderliğinde pek çok çalışma yürütülmüştür. Bu çalışmada Çolbon dergisinde 1926-1970 yılları arasında Türk lehçelerinden Saha Türkçesine tercüme edilerek yayımlanmış olan eserler incelenerek, çeviri faaliyetlerinin bu tarihler arasındaki gelişimi değerlendirilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Çeviri Faaliyetleri , Süreli Yayın , Türk Lehçeleri , Saha (Yakut) Edebiyatı , Çolbon Dergisi.

Kaynakça

• AKMATALİEV, A. (Red.) (2015). Alıkul Osmonov Entsiklopediyası. Bişkek: Biyiktik Plyus.
• CALİL, M. (1960). Musa Calil Cim Poema. Kazan: Tatarskoe Knijnoe İzdatelstvo.
• DANİLOV, S. (1954). “Sovetskay Narodtar Doğordohuulara Örögöydüü Turdun!”. Xotugu Sulus, S. 1, 16-20.
• DANİLOVA, S. V. (2017). “Perevodnıe Proixvedeniya v Literaturno-Xudojestvennom Jurnale “Polyarnaya Zvezda” (1954-2016 GG.)”. Filologiçeskie Nauki, S. 9 (75), 107-110.
• DARJAA, A. (1962). “Ulıbka”. (Per.: S. Kozlova), Ulug-Xem, S. 6, 173-175.
• DURANLI, M. (2007). “Modern Saha Türk Şiirinin Kurucusu A. E. Kulakovskiy ve Onun Eleşirel Eseri “Nehrin Hediyeleri”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, S. 1, 55-65.
• DURANLI, M. (2022). “Rus Yazar Aleksandr Alekseyeviç Bestujev-Marlinakiy’in Hayatında ve Sanatında Yakutistan/Yakutlar”. Folklor Akademi Dergisi, S. 1, 29-40.
• DURANLI, M. (2023). “Unutulmuş Bir Sibirya Şairi Dmitriy Pavloviç Davıdov’un Şiirlerinde ve Bilimsel Çalışmalarında Yakutlar”. Folklor Akademi Dergisi, S. 2, 685-697.
• EFREMOVA, N. A. vd. (2018). “Etapı Razvitiya Perevodçeskoy Deyatelnosti v Respublike Saxa (Yakutiya) i Yeye Sovremennoe Sostoyanie (Na Materiale Folklornıx Tekstov, Perevodnoy Xudojestvennoy Literaturı v Kontekste İstoriçeskogo Osbeşçeniya”. Filologiçeskie Nauki. Voprosı Teorii i Praktiki: Nauçnıy Ejemesyaçnıy Jurnal, 2 (80), 312-317.
• ELCAN, A. ve ULU, Y. S. (2023). “Çağdaş Altay Şiirinde Ana Dili Bilinci”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 12, 563-580.
• ELLEY, (1954). “Kazax Uus-Uran Literauratın Klassiga”, Xotugu Sulus, S. 4, 35-38.
• ESENGULOVA, M. vd. (2017), “Etnopedagogiçeskie Traditsii Kırgızskogo Naroda”. Yaroslavskiy Pedagogiçeskiy Vestik, S. 1, 66-68.
• GÜNGÖR, G. (2013). “Tatar Şairi Musa Celil ve Moabit Defterleri”. Türk Dünyası, S. 36, 43-54.
• GÜRSOY, Y. (2018). Sovyet Dönemi Rus Edebiyatı (1953-1991). İksad Publishing House.
• HİKMET, N. (1952). “Çelovek s Vostoka i SSSR”. (Per.: M. Pavlova), Novıy Mir, S. 12, 284
• HİKMET, N. (2008). Bütün Şiirleri. (Ed.: Güven Turan ve Fahri Güllüoğlu), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• İBRAYEV, Ş. (1996). “Jambıl Jabaev (Hayatı ve Sanatı)”. (Çev.: M. Baykal ve B. Mukyaeva), Bilig, 2/Yaz, 113-116.
• İNBER, V. M. vd. (1964). Kara Seytliev Stixotvoreniya. Moskva: İzdatelstvo “Xudojestvennaya Literatura”.
• JAMBUL, J. (1946). Jambul Jabaev Sobranie Soçineniy. (Per.: K. Altayski), Alma-Ata: Kazaxskoe Obedinennoe Gosudarstvennoe İzdatelstvo.
• JUSUEV, S. (1962). “Gordost – Nastoyaşçiy Drug” – Zamordskie Gosti (Stixi). (Per.: S. Polikarpov), Drujba Naradov, S. 1, 158-160.
• KAMALİEVA, A. (2019). Tutsak Şiirler (Tatar Şairi Musa Celil’in Moabit Defterleri Şiirleri). Ankara: Grafiker Yayınları.
• KATAŞEV, S. M. (1974). Altay Ülger Kereginde. Gorno-Altaysk: Altaydıñ Biçikter Çıgarar İzdatelstvozınıñ Tuulu Altaydagı Bölügi.
• KİBAR, Z. (2014). Abay Kunanbayev “Şiirler”. Ankara: Kazakistan Cumhuriyeti Ankara Büyükelçiliği.
• KİEKBAEV, C. G. (2011). Urman Ekiettere. Öfö: Zeyneb Biişeva İsemendege “KİTAP” Neşriete.
• KÜNDE (1931). “Xaytax Tılbaastıaxxa”. Kıhıl Illık, S. 3-4, 104-106.
• KÜNZEGEŞ, Yu. Ş. (1956). Şülükter. Kızıl: Tıvanıñ Nom Ündürer Çeri.
• KÜNZEGEŞ, Yu. Ş. (1964). “Orel”. (Per.: M. Sikorski ve M. Skuratov), Ulug-Xem, S. 7, 107.
• KÜNZEGEŞ, Yu. Ş. (1968). “Yakutskim Druzyam”. (Per.: S. Kozlova), Polyarnaya Zvezda, S. 4, 3. MİJİT L. S. ve KOÇOĞLU GÜNDOĞDU, V. (2023). Tuva Şiiri: Geçmişten Bugüne Tuva Şiirinin Gelişimi Şahsiyetler ve Şiirler. Ankara: Bengü Yayınları.
• MONGUŞ, E. D. (2020). “Literaturnoe Nasledie S. K. Toka v Fondax Natsionalnogo Arxiva Respublika Tıva”. Novıe İssledovaniya Tuvı, S. 2, 178-179.
• NAMZIRAY, Z. (1969). “Oglum”. Anay-Xaak. Kızıl: Tıvanıñ Nom Ündürer Çeri.
• OLESOVA, M. A. ve SOBAKİNA, İ. V. (2019). “Janrovo-tematiçeskaya Xarakteristika Perevodçeskoy Deyatelnosti Jurnala “Çolbon””. Vestnik SVFU, 1 (69), 103-116.
• OSMONOV, A. (1990). “Jelanie”. (Per.: E. Orlovskoy), Stixovoreniya i Poemı, 115-116.
• ÖZER, N. (2013). Nâzım Hikmet’in Memleketimden İnsan Manzaraları’nda İmajlar: Toplum, Tarih ve Sinema. Yayımlanmamış Doktora Tezi, İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi, Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• ÖZŞAHİN, M. (2021). “Sovyet Dönemi Edebȋ Çeviriye Bir Bakış: İdil-Ural Nâzım Hikmet Şiirleri (1950)”. İdil-Ural Araştırmaları Dergisi, C. 3, S. 1, 41-59.
• PERİNÇEK, M. (2017). “Bilinmeyen Yazıları ve Belgelerle Nâzım Hikmet’in Orta Asya Seyahati”. Toplumsal Tarih Dergisi, S. 281, 66-80.
• PÜRBÜ, S. B. (1973). Sobranie Soçineniy. Kızıl: Tuvknigozidat.
• SAGAN-OOL, O. (1949). “Otets i Doçi”. (Per.: S. Gudzenko), Drujba Naradov, S. 5, 106.
• SARIG-OOL, S. (1989). Çogaaldar Çıındızı. Kızıl: Tıvanıñ Nom Ündürer Çern.
• SARNOGOEV, B. (1962). “Ozero Sarı-Çelek”. (Per.: D. Samoylov ve Ye. Xramov). Drujba Naradov, S. 1, 153.
• SÖYLEMEZ, O. ve AŞLAR, H. (2018). “XX. Kırgız Edebiyatı”. İstanbul: Türk Dünyası Çağdaş Edebiyatları El Kitabı.
• SUBAKPİT, O. (1976). Çogaaldar Çıındızı. Kızıl: Tıvanıñ Nom Ündürer Çeri.
• SUBAYILDA, A. (1962). “Jelanie Ottsa”. (Per.: R. Kazakova), Drujba Naradov, S. 1, 155.
• SULTANOV, O. (1962). “Selskiy Veçer”. (Per.: O. Dmitriev), Drujba Naradov, S. 1, 162.
• ŞENER, A. (2023). “Kırgız Edebiyatında Çeviri Faaliyetleri: 1920’li, 30’lu Yıllar”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 23/2, 523-541.
• ŞİVAZA, Ya. (1956). “Ris”. (Per.: Ya. Zemlyak ve T. Streşneva) Drujba Naradov, S. 3, 11-12.
• TIAHIT (1933). “Tılbaastıır Üle Biriinsiptere”. Kıım, S. 167 (1765), 2.
• TOKOMBAEV, A. (1962). “Partiya Moya”. (Per.: Fiksina, S.), Sto Luçşix Stixotvoreniy Poetov Narodov SSSR v Russkix Perevodax, Goslitizdat.
• UĞURLU, M. (2023). “Alıkul Osmonov”. Türk Dünyası Şiir Antolojisi: Kırgız Şiiri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• UMETALİEV, T. (1980). “U Lenina Uçus”. (Per.: M. Rankina), Lit. Kirgizstan, S. 2, 10-14.
• UZAKBAEV, E. (1962). “Vremya – Moemu Rodniku”. (Per.: Yu. Morits), Drujba Naradov, S: 1, 156.
• VASİLEVA, A. A. (2018). “Osnovnıe Etapı İstorii Perevoda Obşçestvenno-Politiçeskoy Literaturı Na Yakutskiy Yazık”. Mir Nauki, Kulturı, Obrazovaniya, S. 6 (73), 646-648.
• VASİLEVA, A. A. (2021). “Organizatsiya Perevodçeskogo Dela v Sovetskoy Yakutii 1960-1970-x Godov XX Beka”. İssledovaniya Yazıka Sovremennoe Gumanitarnoe Znanie, 3/2, 188-196. İnternet Kaynakları
• URL-1: “Xotugu Sulus. (1952). S. 3”. https://e.nlrs.ru/open/33417 (Erişim Tarihi: 01.08.2025)
• URL-2: “Xotugu Sulus. (1954). S. 4”. https://e.nlrs.ru/open/33427 (Erişim Tarihi: 03.08.2025)
• URL-3: “Xotugu Sulus. (1956) S. 3”. https://e.nlrs.ru/open/33463 (Erişim Tarihi: 04.08.2025)
• URL-4: “Xotugu Sulus. (1958). S. 4”. https://e.nlrs.ru/open/33323 (Erişim Tarihi: 05.08.2025)
• URL-5: “Xotugu Sulus. (1959) S. 1”. https://e.nlrs.ru/open/33326 (Erişim Tarihi: 06.08.2025)
• URL-6: “Xotugu Sulus. (1964) S. 1”. https://e.nlrs.ru/open/32983 (Erişim Tarihi: 07.08.2025)
• URL-7: “Xotugu Sulus. (1966). S. 4”. https://e.nlrs.ru/open/33351 (Erişim Tarihi: 08.08.2025)
• URL-8: “Xotugu Sulus. (1969) S. 4”. https://e.nlrs.ru/open/33473 (Erişim Tarihi: 11.08.2025)
• URL-9: “Xotugu Sulus. (1969). S. 5”. https://e.nlrs.ru/open/33474 (Erişim Tarihi: 11.08.2025)
• URL-10: “Xotugu Sulus. (1969). S. 6”. https://e.nlrs.ru/open/33475 (Erişim Tarihi: 11.08.2025)
• URL-11: “Xotugu Sulus. (1970). S. 8”. https://e.nlrs.ru/open/33799 (Erişim Tarihi: 13.08.2025)
• URL-12: “Gavrilov, E. (2015). “Sarueva A. Zolotoe Ozero””. https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/proizvedeniya-ob-altae/1019-sarueva-zolotoe-ozero (Erişim Tarihi: 15.08.2025) URL-13: “Uus-uran Litieratuura. (1938). S. 1”. https://e.nlrs.ru/open/26506 (Erişim Tarihi: 10.08.2025)