The Khagan Born in Chaos, Destined by the Cosmos: Oghuz Khagan
Öz
Epics are often chronicles (or narratives) of periods when nations were on the verge of annihilation. Transmitted through oral tradition, they are products built upon a mythical foundation, accumulating new strata over time. Throughout their existence, they also retain the essential core elements. They contain archaic elements that convey people's earliest knowledge and conceptions about genealogy, the creation of the universe, and so on. The same applies to the surviving Turkic epics. The archaic structure of the Oghuz Khagan Epic (OKD) continues throughout the text, from the lexical level to the macro level. Traces of Turkic mythology and culture can be followed in the narrative from Oghuz Khagan's birth onward. Cosmology, regarded as the first mythological knowledge in almost all cultures, lies at the core of the epic. In addition to the Turkic cosmological conceptions, elements such as pre-religious thought, state tradition, and structure can be traced in semantic layers within the epic. To interpret these layers and cultural codes, evaluating the conceptual fields of the signs from different perspectives necessitates consulting disciplines such as linguistics and onomastics. In particular, the ontological and cultural connections of naming stand out as illuminating choices for the analysis of the text. In this context, the article establishes connections with astronomy, ancient Turkic languages, onomastics, anthropology, and history.
This study is based on the text " Uygur Harfli Oğuz Destanı " (OKD) prepared by Ferruh Ağca (2019). While missing sections at the beginning and various parts constitute a disadvantage, the linguistic data from the available section is utilized. Although the origin, date, and authorship of the Uyghur-lettered OKD—as well as whether it is the first written form of the epic that survived in oral tradition—remain unclear, the text exhibits the essential characteristics of a narrative tradition. Due to its mythological content, it is generally accepted that it is the earliest dated Oghuzname. The epic, which begins with Ay Khagan giving birth to a son, recounts the life and victories of a Turkic khagan who demonstrated superior strength and qualities from birth, and his assignment of his sons to ensure the perpetuation of the state he founded. The present study aims to reveal the narrative’s mythical and cultural conceptual landscape and its coherent/layered structure through an interdisciplinary approach, focusing on Oghuz—who was born into a chaotic environment where political unity was essential—by examining the indicators in the section from the naming of Oghuz Khagan up to the scene of his hunting the monster."
Anahtar Kelimeler
KAOSTA DOĞAN, KOZMOSLA GÖREVLENDİRİLEN KAĞAN: OĞUZ KAĞAN
Öz
Destanlar, çoğunlukla, milletlerin herhangi bir şekilde yok olma aşamasına geldikleri dönemlerin tarihleridir. Sözlü gelenekle aktarılırken mitik bir zeminin üzerine inşa edilen yeni tabaklarla donanan ürünlerdir. Varoluş süreleri boyunca çekirdekteki aslî unsurları da taşırlar. Kimi zaman şecere, kimi zaman evrenin yaratılışı vb. hakkında insanların ilk bilgi ve tasavvurlarını içeren arkaik unsurlara sahiptirler. Türk destanlarının bugüne erişebilenleri için de durum aynıdır. Oğuz Kağan Destanı’nın arkaik yapısı, sözcük düzeyinden makro düzeye tüm metinde sürmektedir. Oğuz Kağan’ın dünyaya gelişinden itibaren Türk mitolojisinin ve kültürünün izleri anlatıda takip edilebilmektedir. Hemen tüm kültürlerin ilk mitolojik bilgisi olarak görülen kozmoloji, destanın temelinde yer almaktadır. Türklerin kozmolojik tasavvurlarının yanı sıra, dinî düşünce öncesi (yazının icadı öncesi) unsurlar, devlet geleneği ve yapısı gibi ögeler destanda anlamsal tabakalar halinde izlenebilmektedir. Tabakalar ve kültürel kodların anlamlandırılabilmesi için göstergelerin kavram alanlarının farklı açılardan değerlendirilmesi, dil bilim, onomastik gibi disiplinlere de başvurulmasını gerekli kılmaktadır. Bilhassa adlandırmanın ontolojik ve kültürel bağlantıları metnin çözümlenmesine ışık tutan seçimler olarak öne çıkmaktadır. Bu bağlamda makalede astronomi, eski Türk dili, onomastik, antropoloji, tarih bilimleriyle bağlantılar kurulmuştur.
Bu çalışma, Ferruh Ağca tarafından hazırlanan (2019) “Uygur Harfli Oğuz Destanı” (OKD) metni üzerine temellendirilmiştir. Metnin başında ve çeşitli kısımlarında eksikler olması bir dezavantaj teşkil etse de eldeki kısmın dilsel verilerinden yararlanılmıştır. Uygur harfli OKD’nin ait olduğu çevre, ne zaman ve kimin tarafından yazıldığı, sözlü gelenekte yaşayan destanın yazıya geçirilmiş ilk şekli olup olmadığı belli olmasa da metin, anlatı geleneği özelliklerini barındırmaktadır. İçerdiği mitolojik ifadeler nedeniyle en erken tarihli Oğuznâme olduğu genel kanaattir. Ay Kağan’ın bir erkek çocuk doğurmasıyla başlayan destanda, doğumundan itibaren üstün güç ve özellikler sergileyen bir Türk kağanının yaşamı, zaferleri ve kurduğu devletin bekası için oğullarını görevlendirmesi anlatılır. Çalışmada; Oğuz Kağan’ın adıyla anıldığı, canavarı avlama sahnesine kadar incelenen kısımdaki göstergelerin siyasi birliğe ihtiyaç duyulan kaotik bir ortamda dünyaya gelen Oğuz ekseninde, anlatının mitik ve kültürel kavram alanını, tutarlı/ tabakalı yapısını disiplinler arasılık yardımıyla ortaya koymak amaçlanmıştır.
Anahtar Kelimeler
