ŞAMANİZM’İN DİN-İNANÇ TARTIŞMALARI BAĞLAMINDA KAVRAMSAL ÇERÇEVESİ VE TÜRK İNANÇ SİSTEMİNDEKİ YERİ

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 1 , 87 - 98 , 29.03.2026

İsmail Şenesen

https://doi.org/10.55666/folklor.1854247

https://izlik.org/JA59WE97UC

Öz

Binlerce yıllık geçmişi olan Şamanizm’in bir inanç sistemi mi yoksa bir din mi olduğu bilim çevrelerinde halen tartışılmaktadır. Bu kavram, literatürde biri dar diğeri daha geniş bir yorumla iki farklı anlamda kullanılmaktadır. Şamanizm’in dar tanımı Sibirya ve Orta Asya ile sınırlıdır; ancak bu tanım en azından Asya’daki dinî olguyu ifade eder. Daha geniş olan diğer yaklaşım ise bölgesel sınırlar koymaz ve merkezî bir unsurun varlığı olarak esrimeye önem verir. Bu geniş yorumun savunucuları, genellikle Eliade’nin Şamanizm tanımını kabul ederler. Kavramın bu kullanımı, din tarihi ve kültürel antropoloji literatüründe daha yaygındır. Bununla birlikte Macar folklorist, dilbilimci, etnograf, oryantalist ve ilk Mançu-Tunguz sözlüğünün editörü Vilmos Diószegi yeryüzünde neredeyse gelişmemiş her kültürde Şamanizm benzeri unsurlarla karşılaşıldığını saptar. Ancak bunları Şamanizm ile bağdaştırmaz. Her iki bakış açısının da haklılığı ve kendine göre bazı dayanakları vardır. Bu bağlamda pratikte maddî ve işlevsel olmak üzere iki farklı tanım yapılmıştır. Oldukça karmaşık olan Şamanizm kavramı, genellikle toplum bilimi, psikoloji ve dinler tarihi çerçevesinde yorumlanmıştır. Türk kültürünün birçok niteliğini kapsayan Şamanizm, İslamiyet’ten önceki dönemde ideolojik ve sosyo-kültürel alanda yönlendirici işlevi üstlenen ve uygulayan bir inanç akımıdır. Türklerin eski dönemlerde kabul ettiği Manihaizm, Budizm, Hıristiyanlık, Musevilik, İslam gibi dinler bile Şamanist unsurları ve bunlara bağlı uygulamaları onların bilinçaltlarından silip atamamıştır. Şamanik düşünce ve eylemler eski Türklerin sadece inanç sistemlerini değil felsefelerini de oluşturur. Çalışmada Türk Şamanizm’i halkbilimi açısından ele alınmaya, anlamlandırılmaya ve ifade edilmeye çalışılmıştır. Şamanizm’i doğal çevresindeki yerine oturtmak halk bilimi içerisinde yer alan monografilerin çalışma alanına girer. Örneğin bir Altay şamanının yetenekleri, Altay halklarının yaşam ve gelenekleri ile ilgili bilgi sahibi olunmadan okunursa Şamanizm’in gerektiği gibi anlaşılamamasına neden olur. Bu çalışma, bir yanda din felsefesinden, diğer yanda kültürel antropolojiden gelen argümanların yardımıyla Şamanizm ile ilgili olarak yapılmış bazı formülasyonları ve ifadeleri gözden geçirmeyi, yeniden düşünmeyi amaçlamaktadır. Aynı bağlamda Türklerin Tek Tanrı inancı ve Şamanizm uygulamaları, din ve inanç tartışmaları ekseninde evrensel felsefî antropolojinin geniş yorumuyla değerlendirilmiştir

Anahtar Kelimeler

Şamanizm , Din , İnanç , Sibirya , Türk Kültürü

THE CONCEPTUAL FRAMEWORK OF SHAMANISM IN THE CONTEXT OF RELIGIOUS-BELIEF DEBATES AND ITS PLACE IN THE TURKISH BELIEF SYSTEM

https://izlik.org/JA59WE97UC

Öz

Whether Shamanism, which has a history spanning thousands of years, is a belief system or a religion is still debated in academic circles. The term Shamanism is used in the literature in two senses: one narrower and the other broader. The narrow definition of shamanism is limited to Siberia and Central Asia; however, this definition at least describes the religious phenomenon in Asia. A broader approach, however, does not set regional boundaries, but emphasizes ecstasy as a central element. Proponents of this broad interpretation generally accept Eliade’s definition of shamanism. This usage of the concept is more common in the literature of religious history and cultural anthropology. However, Vilmos Diószegi, a Hungarian folklorist, linguist, ethnographer, orientalist, and editor of the first Manchu-Tungus dictionary, also notes that shamanistic elements are found in almost every underdeveloped culture on earth. Yet, he does not associate these with shamanism. Both perspectives have merit and some evidence to support them. In this context, two different definitions have been offered in practice: a material definition and a functional definition. The rather complex concept of Shamanism has generally been interpreted within the frameworks of sociology, psychology, and the history of religions. Shamanism, encompassing many aspects of Turkish culture, is a belief system that played a guiding and influential role in the ideological and socio-cultural spheres in the pre-Islamic period. Even religions adopted by the Turks in ancient times, such as Manichaeism, Buddhism, Christianity, Judaism and Islam, could not erase Shamanistic elements from their subconscious. Shamanic thought and practices constitute not only the belief systems but also the philosophies of the ancient Turks. This study attempts to examine, interpret, and express Turkish Shamanism from a folklore perspective. Placing Shamanism within its natural environment falls within the scope of monographs in folklore studies. For example, understanding the abilities of an Altai shaman without prior knowledge of the life and traditions of the Altai peoples can lead to a misunderstanding of Shamanism. This study aims to review and rethink certain formulations and expressions regarding Shamanism, drawing on arguments from both the philosophy of religion and cultural anthropology. In the same context, the monotheistic belief and shamanistic practices of the Turks are evaluated within the framework of religious and belief debates, using a broad interpretation of universal philosophical anthropology.

Anahtar Kelimeler

Shamanizm , Religion , Belief , Siberia , Turkish Culture

Kaynakça

• Referans1 ALEKSEYEV, N. .A. (2013). Türk Dilli Sibirya Halklarının Şamanizmi. Konya: Kömen Yayınları
• Referans2 ARSLAN, A. A. (2011). Kızılderili ve Türk Şamanizmi. Ankara: Berikan Yayınevi.
• Referan3 BAYAT, F. (2006). Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı. İstanbul: Ötüken.
• Referans4 BREMMER, J. N. (2002). The Rise and Fail of the Afterlife. Landon: Routledge.
• Referans5 BROBY, J, R. (1979). Északi Sziklarajzok. Budapeşte: Gondolat Kiadó.
• Referans6 CASTAÑEDA, C. (1991). Don Juan Tanításai. Budapeşte: Gondolat Kiadó.
• Referans7 DIÓSZEGI, V. (1962). Samanizmus. Budapeşte: Gondolat Kiadó.
• Referans8 DIÓSZEGI, V. (2006). Samanizmus. Sámánok és Kultúrák içinde ss. 29-37. (Haz.) Mihály Hoppál, , Botond Szathmári, AndrásTakács) Budapeşte: Gondolat Kiadó.
• Referans9 DRURY, N. (1994). Sámánok,Látnokok. Budapeşte: Édesvíz Kiadó.
• Referans10 ELIADE, M. (1964). Shamanism, Archaic techniques of extasy. New York: Pantheon Books.
• Referans11 ELIADE, M. (1994). A vallási hiedelmek és eszmék története I. Budapeşte: Osiris Kiadó.
• Referans12 ELIADE, M. (1999). Şamanizm. Ankara: İmge Kitapevi.
• Referans13 HARNER, M. (1997). A sámán útja. Budapeşte: Édesvíz Kiadó.
• Referans14 HARVA, U. (2014). Altay Panteonu. İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• Referans15 HOPPÁL, M. (1994). Sámánok-lelkek és jelképek. Budapeşte: Helikon Kiadó.
• Referans16 HOPPÁL, M. (2012). Avrasya’da Şamanlar. (Çev. B. Bayram ve H. Ş. Ç. Çapraz). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Referans17 HULTKRANTZ, A. (1973). A Definition of Shamanism, Temenos 9.
• Referans18 İNAN, A. (1973). Şamanizm Üzerine Notlar, TFA, İstanbul: C. 15.
• Referans19 KÖPRÜLÜ, M. F. (1996). “Türk-Moğol Şamanizm’inin Tasavvufi İslam Tarikatları Üzerindeki Etkisi” Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi.
• Referans20 MEYDAN LAROUSSE BÜYÜK LÜGAT VE ANSİKLOPEDİ. (1973). İstanbul: Meydan Gazetecilik ve Neşriyat.
• Referans21 NOUGIER, L. R. (1990). Az őskor müvészete, A Müvészet Kezdetei. Budapeşte: Corvina Kiadó.
• Referans22 OCAK, A. Y. (2000). Alevi ve Bektaşi İnançlarının İslam Öncesi Temelleri. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Referans23 OKLADNYIKOV, A. P. - MARTINOV, A. I. (1983). Szibériai Sziklarajzok. Budapeşte: Corvina Kiadó.
• Referans24 POTAPOV, L. (2012). Altay Şamanizmi, Konya: Kömen Yayınları.
• Referans25 RADLOFF, W. (2008). Türklük ve Şamanlık, İstanbul: Örgün Yayınevi.
• Referans26 SZATHMÁRI, B. (2006). “A samanizmus etnológiai definíciójának néhány problémája”, Sámánok és Kultúrák (Şamanlar ve Kültürler), Budapeşte:
• Referans27 ŞENESEN, İ. (2021). “Şamanizmin Bilimsel Kavram Olarak Tanımlanması Üzerine Bir Değerlendirme” Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 4(6), 52-61.
• Referans 28 VAJDA, L. (1959). “Zur Phäseologischen Stellung des Schamanismus” Ural-Altaische Jahrbücher 31: 456-485.
• Referans29 VÉRTES, E. (1990). Szibériai nyelvrokonaink hitvilága. Budapeşte: Tankönyvkiadó.
• Referans30 VITEBSKY, P. (1996). A sámán. Budapeşte: Magyar Könyvklub-Helikon.
• Referans31 YÖRÜKAN, Y. Z. (2014). Şamanizm, İstanbul: Ötüken yayınları.