ETHEM BARAN’IN KURMACA ESERLERİNDE ANKARA

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 1 , 54 - 70 , 29.03.2026

Yakup Öztürk

https://doi.org/10.55666/folklor.1854263

https://izlik.org/JA98DR97TL

Öz

Günümüz Türk edebiyatının önemli isimlerinden Ethem Baran, (d. 1962) ilk edebiyat ürünlerini lise öğrencisi iken Hisar dergisinde yazdığı hikâyelerle vermiştir. Aynı dergide desenleri de yayımlanan Baran, uzun yıllar resimle meşgul olmuş, çeşitli resim sergilerine katılmıştır. Aslen Yozgat doğumlu olan yazarın Ankara’da daimi yaşaması üniversite okumak için gelişiyle başlar. Şehrin gecekondu mahallelerinde, öğrenci evlerinde geçen bu senelerin izlerini çeşitli metinlerinde anlatır. Onun metinlerinin hemen tamamı otobiyografik kurmacaya dayanır. Kendi ifadesiyle hayalinde yarattığı taşra kasabalarında geçen hikâyeler onun üniversite senelerine kadar yaşadığı Yozgat’tan derin izler taşır. Üniversite sonrasında memuriyet için gittiği Ağrı’daki senelerini de Yarım romanında kurgulamıştır. Emanet Gölgeler Defteri romanı ise Ankara edebiyatı bağlamında okunacak en zengin metinlerinden biridir. Burada üniversite yıllarını, Ankara’da oturduğu gecekondu mahallesini, mahalle sakinlerini romanlaştırmıştır. Hikâyelerine dağılan otobiyografik unsurlarda da ilk gençliğinin arkadaşlıklarını, sinema alışkanlıklarını, hikâyeler yazan genç bir sanatçı olarak az da olsa edebiyat muhitleri ve edebiyat dergileri ile olan irtibatını metinlerine taşımıştır. Türkçenin, dil kullanımın son derece yüksek bir titizlikle işlendiği bu metinlerde şehirler ve özellikle Ankara realist edebiyat anlayışının bütün katılığı ile karşımıza çıkar. Bu metinlerde Ankara’nın gündelik karmaşası içerisinde yoksulların, yalnızların, iradesine hâkim olamayanların sığındığı, kendilerini avuttuğu mekânlar, alışkanlıklar, şehrin bütün kokuları ve gürültüleri arasında anlatılır. Bu sebeple Ethem Baran’ın kahramanları yoksulluk, yalnızlık ya da iradesizliklerini kalabalıklar içerisinde sergilemek zorunda kaldıklarından bu metinlerde mekân sokaklar, çarşılar, meyhaneler, meydanlar, caddeler gibi kalabalık yerlerdir. Burada Ankara’nın gecekondu mahalleleri, burada yaşayan insanların gündelik hayatı, kadın-erkek münasebetleri, şehrin merkezine doğru yaklaştıkça sinemalar, lokantalar, sokak satıcıları, minibüs, otobüs durakları, sebze halleri, genelevler karşımıza çıkar. Ethem Baran, Ankara’nın anıt değeri taşıyan, meşhur, turistik ya da sembolik mekânlarının uzağında Ankara’ya sonradan gelmiş, şehre yoksulluk içerisinde tutunmaya çalışan insanların hikâyelerini yazar. Bu makalede Ethem Baran’ın üç romanı, sekiz hikâye kitabı incelenerek yazarın kurmaca metinlerinde Ankara’nın nasıl yer aldığı gösterilmeye çalışılacaktır. Yazar, ilk gençlik yıllarından bu yana Ankara’da yaşamakta ve hem hikâyelerinde hem de romanlarında Ankara’nın mekân ve insan unsurlarını özellikle anlatmaktadır. Bunu yaparken taşra-merkez ayrımını tümden reddettiği göz önüne getirilirse Ankara’nın yazardaki varlığının topografik bir bütünlük olmaktan çıktığı görülür. Ethem Baran, evrensel insanı anlatmanın peşindedir. İnsanın büsbütün mahalli, folklorik bir unsur olduğu iddiasına şüpheyle yaklaşır. Bu sebeple Ankara onun edebiyatında taşranın bir şubesi olarak yer almaz. Edebiyatını var edebileceği, poetikasını biçimlendirebileceği bir mekân olarak Ankara, Ethem Baran’a insan ve çevre imkânı sunar. Burada Ethem Baran’ın Ankara ile ilk karşılaşması, bu şehri özel bir dikkatle yazma arzusundan bahsedilecek, onun taşra ve merkez edebiyatlarına bakışı ortaya konacak, eserlerinde geçen mekânların insan unsuru ile beraber nasıl işlendiğine ve kendi tabiri olan “Ankara herifi” tipine bakılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Ankara , taşra , "Ankara herifi" , gecekondu , şehir

Ankara in Ethem Baran’s Works of Fiction

https://izlik.org/JA98DR97TL

Öz

Ethem Baran (b. 1962), one of the important figures of contemporary Turkish literature, produced his first literary works while a high school student, writing stories for the Hisar magazine. Baran, whose drawings were also published in the same magazine, was involved in painting for many years and participated in various art exhibitions. Originally from Yozgat, the author's permanent residence in Ankara began when he came to attend university. He describes the traces of these years spent in the shantytowns and student houses of the city in various texts. Almost all of his texts are based on autobiographical fiction. In his own words, the stories set in the provincial towns he created in his imagination bear deep traces of Yozgat, where he lived until his university years. He also fictionalized his years in Ağrı, where he went for civil service after university, in his novel Yarım. His novel Emanet Gölgeler Defteri is one of the richest texts to be read in the context of Ankara literature. In it, he fictionalized his university years, the shantytown where he lived in Ankara, and the inhabitants of the neighborhood. In the autobiographical elements scattered throughout his stories, he incorporates his early youth friendships, his cinema habits, and, to a limited extent, his contact with literary circles and literary magazines as a young artist writing stories. In these texts, where the Turkish language and its usage are handled with extreme precision, cities, and especially Ankara, appear with all the harshness of a realist literary approach. In these texts, the places where the poor, the lonely, and those who cannot control their will take refuge and find solace amidst the daily chaos of Ankara are described, along with their habits, amidst all the smells and noises of the city. Therefore, since Ethem Baran's characters are forced to display their poverty, loneliness, or lack of willpower amidst crowds, the settings in these texts are crowded places such as streets, markets, taverns, squares, and avenues. Here, we encounter Ankara's shantytown neighborhoods, the daily lives of the people living there, male-female relationships, and as we move towards the city center, cinemas, restaurants, street vendors, minibus and bus stops, vegetable markets, and brothels. Ethem Baran writes stories of people who have come to Ankara later, struggling to survive in poverty, far from Ankara's monumental, famous, touristic, or symbolic places. This article will examine Ethem Baran's three novels and eight short story collections to demonstrate how Ankara is represented in his fictional works. The author has lived in Ankara since his early youth and consistently depicts the spatial and human elements of Ankara in both his short stories and novels. Considering his complete rejection of the provincial-central divide, Ankara's presence in his work transcends a mere topographical totality. Ethem Baran seeks to portray the universal human being. He approaches with skepticism the notion that human beings are entirely local and folkloric. Therefore, Ankara does not appear in his literature as a branch of the provinces. Ankara, as a space where he could create his literature and shape his poetics, offers Ethem Baran opportunities in terms of both people and environment. This section will discuss Ethem Baran's first encounter with Ankara, his desire to write about this city with special attention, his perspective on provincial and central literature, how the settings in his works are treated together with the human element, and his self-described “Ankara herifi” type.

Anahtar Kelimeler

Ankara , the provinces , "the Ankara herifi" , shantytown , city

Kaynakça

• ATAŞÇI, A. (2018). Yüz Yüze Konuşmalar içinde Ethem Baran ile Söyleşi “Ben Her Şeyden Önce Bir Okurum”. Ankara: MG Yayınevi.
• ATAŞÇI, A. (2025). “Sahici Hikâyeler Barındıran Modern Bir Anlatı: Köhne”, +Eleştiri, S. 4, 49-52.
• BAHADIR, B. (2025). “Ethem Baran ile Röportaj”, +Eleştiri, S. 4, 53-56.
• BARAN, E. (2006). Bozkırın Uzak Bahçeleri. İstanbul: Doğan Kitap.
• BARAN, E. (2018). Emanet Gölgeler Defteri. İstanbul: İletişim Yayınları.
• BARAN, E. (2020a). Zira. İstanbul: İletişim Yayınları.
• BARAN, E. (2020b). Bulut Bulut Üstüne. İstanbul: İletişim Yayınları.
• BARAN, E. (2021a). Dönüşsüz Yolculuklar Kitabı. İstanbul: İletişim Yayınları.
• BARAN, E. (2021b). Unuttuğum Bütün Akşamlar. İstanbul: İletişim Yayınları.
• BARAN, E. (2022a). Yarım. İstanbul: İletişim Yayınları.
• BARAN, E. (2022b). Döngel Dünya. İstanbul: İletişim Yayınları.
• BARAN, E. (2023). Ah O Zamanlar Sanatçıların Ankara’sı içinde “Uzaktaki Şehir”. hzl. Ulaş Bager Aldemir, Fatma Sıla Sandal. İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
• BARAN, E. (2024a). Evlerimiz Poyraza Bakar. Ankara: İletişim Yayınları.
• BARAN, E. (2024b). Köhne. İstanbul: İletişim Yayınları.
• BARAN, E. (2025). Güzelliğini Gördükçe Ağlayasım Geliyor. İstanbul: İletişim Yayınları.
• ERCİYES, Ş. (2025). "Ata Binmiş Ali Ağa, Kıymetli, Tahmis ve Ethem Baran", +Eleştiri, S. 4, 61-63.