Meşruiyet Kavramı Açısından Mânilerde Kaçarak Evlenme Olgusu

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 1 , 154 - 164 , 29.03.2026

Erkan Aslan

https://doi.org/10.55666/folklor.1854888

https://izlik.org/JA46TF45CM

Öz

Toplumsal algıda, insanın varlığını devam ettirmesinin meşru yolu olarak kabul edilen evlilik, farklı disiplinlerden araştırmacıların dikkatini çeken çok yönlü bir olgudur. Soyun devamını sağlaması nedeniyle çoğu toplumda evliliğe kutsallık atfedilir. Fakat evliliğin her durumda meşru kabul edildiğini söylemek mümkün değildir. Bir evlilik çeşidi olan ve bu çalışmanın da odağını oluşturan kaçarak evlilik, bu bağlamda meşruiyet açısından çeşitli belirsizlikler içermektedir. Bahsedilen belirsizliklerin ortaya çıkmasının temel sebebi, kaçarak evliliğin kişiler açısından farklı şekillerde algılanmasıdır. Özellikle ataerkil toplumlarda eylemin sonuçlarının cinsiyet temelinde farklılık arz etmesi, kaçarak evliliğin; kaçıran (erkek), kaçan (kız) ve kızın ailesi açısından farklı şekillerde değerlendirilmesine sebep olmaktadır. Bu nedenle çalışmada anonim Türk halk şiirinin en yaygın nazım şekli olan mânilerde kaçarak evliliğin meşruiyeti üç farklı bakış açısından sorgulanmaktadır. Bunlardan ilki erkeğin gözünde meşruiyet, ikincisi kızın gözünde meşruiyet ve üçüncüsü ise kızın ailesi ile toplumun gözünde meşruiyettir. Çalışmada kaçarak evlilik olgusunun mâni üzerinden incelenmesi, bu nazım şeklinin özel bir icracıya, icra yerine ve bağlama gerek duymadan söylenebilmesinin yanı sıra manzum olması sebebiyle sembolik anlamların kolayca ifade edilebilmesinden kaynaklıdır. Çalışmada, yapılan yorumların sınırlı bir alandan ziyade daha geneli yansıtması için Türkiye’nin farklı bölgelerinde yapılan mâni konulu çalışmalar tematik analiz yöntemiyle ele alınmış, kaçarak evlilik olgusunu işleyen 20 adet mâni tespit edilmiştir. Makalede yapılan çıkarımlar elde edilen bu örnek mâniler üzerinden gerçekleştirilmiştir. Yapılan inceleme sonucunda kaçarak evlilikteki meşruiyetin, bakış açısından ve toplumsal kabullerden kaynaklı olarak farklı şekillerde algılandığı tespit edilmiştir. Ataerkil toplumda, erkek için kaçarak evliliğin meşruiyetinin kız ya da kızın ailesi kadar önemsenmediği, çünkü bu noktada erkeğe çok fazla sorumluluk yüklenmediği ifade edilebilir. Kaçarak evliliğin sonucunda oluşacak olumsuzluklardan en fazla etkilenen taraf ise kız ve ailesidir. Bu nedenle kız bu eylemi gerçekleştirmeden önce ailesine zaman tanıyarak meşruiyeti sağlamaya çalışırken kız ailesi ve toplum ise tehditkâr uyarılarla kaçma eylemini engelleme amacındadırlar. Kaçarak evlilik konusundaki bu farklı algıların, kentleşme ve kadının statü açısından yükselişiyle değişime uğradığı görülmüştür. Günümüzde özellikle dijital platformlara yansıyan “dijital halk yorumları” üzerinden bu değişimi takip etmenin mümkün olduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

mâni , evlilik , kaçarak evlilik , meşru evlilik , kaçarak evlilik ve toplumsal algı

The Phenomenon of Elopement in Mani (A Form of Turkish Folk Poetry) From the Perspective of the Concept of Legitimacy

https://izlik.org/JA46TF45CM

Öz

Marriage, accepted as the legitimate method for humans to continue their existence in social perception, is a multifaceted phenomenon that attracts the attention of researchers from various disciplines. In most societies, marriage is attributed with holiness because it ensures the continuation of the lineage. However, marriage is not considered legitimate in all cases. In this context, the elopement, which is the focus of the study, contains various uncertainties in terms of legitimacy. The main reason for these uncertainties is that elopement is perceived differently by individuals. In patriarchal societies in particular, the consequences of actions differ according to gender. Because elopement is viewed differently by the person who abducts (the man), the person who elopes (the girl), and the girl’s family. Therefore, in this study examines the legitimacy of elopement in mani (a form of Turkish folk poetry) from three different perspectives. The first is the man’s, the second is the girl’s and the third is legitimacy from the perspective of the girl’s family and society. The reason for examining elopement away through the mani in this study is that the mani can be said to a special performer, performance venue and without the need for context. Another reason is that the mani is poetical and therefore contains symbolic meanings. In order for the study to reflect a more general area the studies on mani conducted in different regions of Türkiye were analyzed by thematic analysis method and 20 mani dealing with the phenomenon of elopement have been identified. The comments in the article are based on these examples. The study found that the legitimacy of elopement is perceived differently depending on perspective and social acceptance. In patriarchal societies, because men are not burdened with too many responsibilities, the legitimacy of elopement is considered more important by the girl and her family. The girl and her family are the ones who are most affected by the negative consequences of elopement. Therefore, the girl tries to ensure legitimacy by giving her family time before carrying out this action. The girl’s family and the society try to prevent the elopement with threatening warnings. It has been seen that perceptions of elopement have changed with urbanization and the rise in women’s status. Today, it is possible to follow this change, especially through “digital folk commentary” on digital platforms.

Anahtar Kelimeler

mani ( a form of Turkish folk poetry) , marriage , elopement , legitimate marriage , elopement and societal perception

Kaynakça

• AÇA, M. (2009). “Türk Halk Edebiyatında Tür ve Şekil Bilgisi”. Başlangıçtan Günümüze Türk Edebiyatında Tür ve Şekil Bilgisi. (M. Aça, H. Gökalp, İ. Kocakaplan). İstanbul: Kriter Yayınevi, 447-567.
• ATAY, T. (2021). Çin İşi Japon İşi Cinsiyet ve Cinsellik Üzerine Antropolojik Değiniler. İstanbul: İletişim Yayınları.
• BAYRAK İŞCANOĞLU, İ. (2022). “Kırgız Halk Kültüründe Saç ve Saçla İlgili Uygulamalar, İnanışlar”. Kültür Araştırmaları Dergisi, S. 15, 288-299.
• BELL, D. (1997). “Defining Marriage and Legitimacy”. Current Anthropology, C. 38, S. 2, 237-253.
• BORATAV, P. N. (2015). 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. Ankara: BilgeSu Yayıncılık.
• BOSTANCI, G, E. (2024). Çankırı Mânileri. Yüksek Lisans Tezi, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• CONNELL, R. W. (2022). Toplumsal Cinsiyet ve İktidar Toplum, Kişi ve Cinsel Politika. (Çev. Cem Soydemir), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• CONNELL, R. W. (2023). Erkeklikler. (Çev. Nagihan Konukcu), Ankara: Phoenix Yayınevi.
• DİLÇİN, C. (2022). Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• DOĞAN, H. (2023). Sinanpaşa Mânileri Üzerine Bir İnceleme. Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• DURSUN, A. (2016). Türk Halk Hukuku. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• ELÇİN, Ş. (2016). Halk Edebiyatına Giriş. Ankara: Akçağ Yayınları.
• GLESNE, C. (2020). “Öykünüzü Keşfetmek: Bölüm Analizi”. (Çev. Ali Ersoy), Nitel Araştırmaya Giriş. (Çev. Ed. Ali Ersoy ve Pelin Yalçınoğlu), Ankara: Anı Yayıncılık, 254-300.
• GÖNEN, S. (2011). “Türk Kültüründe Kız Kaçırarak Evliliğin Köy Seyirlik Oyunlarındaki İzleri”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 29, 45-55.
• GÖZAYDIN, N. (1989). “Anonim Halk Şiiri Üzerine”. Türk Dili-Türk Şiiri Özel Sayısı III (Halk Şiiri), S. 445-450, 1-104.
• GÜMÜŞ, P. B. (2023). Sinop İli Ayancık İlçesi Mâni Söyleme Geleneği. Yüksek Lisans Tezi, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• İNAN, A. (2013). Tarihte ve Bugün Şamanizm Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• KARA, Ç. (2009). “Evlenme Geleneğinin Temel Dinamikleri”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, C. 2, S. 3-4, 333-343.
• KARA, M. (2019). Aile Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Ardahan İl Müdürlüğü Çalışanlarının Kız Kaçırma ve Kaçarak Evlenme Olgularına Yaklaşımları. Yüksek Lisans Tezi, Ardahan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• KARABAŞ, S. (1981). Bütüncül Türk Budunbilimine Doğru. Ankara: ODTÜ Fen Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• KINALIBAŞ, M. (2012). Kütahya Manileri Üzerine Bir İnceleme. Yüksek Lisans Tezi, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• KOCAKAPLAN, İ. (2009). “Yeni Türk Edebiyatında Tür ve Şekil Bilgisi”. Başlangıçtan Günümüze Türk Edebiyatında Tür ve Şekil Bilgisi. (M. Aça, H. Gökalp, İ. Kocakaplan). İstanbul: Kriter Yayınevi, 1-174.
• KÜÇÜK, M. A. (2013). “Türk Destanlarında “Sayı” Motifinin Dinî Yansımaları”. Gazi Türkiyat, C. 1, S. 13, 91-109.
• OĞUZ, M. Ö. (2012). “Yazılı Hukuk ve Sözlü Hukuk Açısından Evlenme Pratikleri ve “Töre Cinayetleri”. Millî Folklor, C. 12, S. 95, 103-113.
• OĞUZ, M. Ö. (2019). Halk Şiirinde Tür, Şekil ve Makam. Ankara: Akçağ Yayınları.
• ÖZCAN GÜLER, D. (2025). “Hegemonyadan Madunluğa: Anadolu Efsanelerinde Erkekliğin Sunumu”. Millî Folklor, C. 19, S. 147, 41-52.
• SAVAŞ, H. (2016). Konya Manileri Üzerine Bir Araştırma ve Tasnif Çalışması. Yüksek Lisans Tezi, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• SCHİMMEL, A. (2011). Sayıların Gizemi. (Çev. Mustafa Küpüşoğlu), İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• ŞİŞMAN, B. (2017). Türk Kültüründe Evlilik (Geleneğin Son Yüzyılı - Samsun Örneği). Ankara: Kurgan Edebiyat Yayınları.
• TEZCAN, M. (2003). “Türk Kültüründe Kız Kaçırma Geleneklerinin Antropolojik Çözümlenmesi”. Aile ve Toplum Dergisi, C. 2, S. 6, 41- 48.
• UĞURLU, M. (2018). Adana Mani Söyleme Geleneği ve Adana’da Söylenen Maniler (Derleme/İnceleme). Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• YOLCU, M. A. (2011). Balıkesir Yöresi Manileri. Balıkesir: Balıkesir Belediyesi Kent Arşivi Yayınları.
• YOLCU, M. A. (2014). Türk Kültüründe Evliliğe Bağlı Tabu ve Kaçınmalar. Konya: Kömen Yayınları.