MİZAHTA UYUMSUZLUK TEORİSİ BAĞLAMINDA MASALLAR ÜZERİNE BİR İNCELEME: ZAMAN ZAMAN İÇİNDE ÖRNEĞİ

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 1 , 278 - 288 , 29.03.2026

Okan Atahan

https://doi.org/10.55666/folklor.1856851

https://izlik.org/JA54EA56GF

Öz

Masal, genellikle halkın belleğinde olağanüstülük ve hayal gücüyle şekillenen, halk arasında sözlü olarak yayılan edebî bir türdür. Olağanüstü yapısıyla sözlü kültür ortamında kuşaktan kuşağa yayılan masal, amaçsal işlevler barındırmakta ve masalın işlevsel nitelikleri arasında yer alan eğlence işlevi, çalışmanın temel çıkış noktasını oluşturmaktadır. Bu bağlamda, masallarda gülmeyi meydana getiren unsurlar, temel mizah teorilerinden biri olan uyumsuzluk teorisi ekseninde irdelenmiştir. Gülme eylemini zihinsel bir tepki olarak ele alan uyumsuzluk teorisi; beklenmezlik, karşıtlık, mantıksal kavrama ve algılama gibi temel dayanaklar üzerinden masal metinlerine uygulanmıştır. Nitel bir araştırma olan bu çalışmanın verileri doküman analiziyle elde edilmiştir. Bu anlamda çalışma, Pertev Naili Boratav’ın Zaman Zaman İçinde adlı eserindeki yirmi iki masal örneklemiyle sınırlandırılmıştır. Metin merkezli bir inceleme yaklaşımıyla irdelenen masallarda ilgili teori ile örtüşen uyumsuzlukların özellikle olağanüstü unsurların yoğunlaştığı yerlerde daha belirgin hâle geldiği tespit edilmiştir. Masallarda uyumsuzluk oluşturan etkenlere öncelikle masal türünün şekilsel ayırt edicisi sayılabilecek formellerde rastlanmakta; bunun yanında olay örgüsündeki sürpriz gelişmelerin, kavramsal karşıtlıkların ve mantıksal uygunsuzlukların mizahi zemini beslediği görülmektedir. Anlatının mantıklı akışında ansızın beliren kahramanlar veya beklentiyi boşa düşüren keskin dönüşler, sürpriz etkisiyle zihinde bir tür şaşkınlık oluşturmakta; bu şaşkınlık durumu da gülmeyi tetikleyen temel itkilere dönüşmektedir. Masallarda çoğu kez beklentinin dışındaki bir gerçeğin açığa çıkması da metnin seyrini ters yüz eden bir uyumsuzluk kaynağı olarak dikkat çekmektedir. Bununla birlikte anlatılardaki karşıtlıkların yalnızca kahramanların fiziksel nitelikleriyle sınırlı kalmadığı, davranışsal ve kavramsal düzeyde de somutlaştığı anlaşılmaktadır. Kötü olması beklenen bir kahramanın olumlu davranışlar sergilemesi, korkaklığıyla tanınan bir karakterin beklenmedik biçimde cesaret algısı oluşturması ya da sosyal normlara aykırı eylemlerin anlatı içinde meşruiyet kazanması, teorideki karşıtlık ilkesinin açık yansımalarıdır. Öte yandan birbiriyle ilgisiz görünen durumların yan yana getirilmesi, beklenmedik sentezlerin kurulması ve dilsel yanlış anlaşılmaların meydana getirdiği kaotik süreçler, anlatının mantıklı ilerleyişini aksatarak ilgisizlik kaynaklı bir mizah üretmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, masallardaki yapısal uyumsuzlukların rastlantısal değil, çoğu zaman bilinçli bir anlatı stratejisi olarak kurgulandığını; bunun da geleneksel icra ortamında anlatıcıya geniş bir mizahi ifade alanı açtığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Türk Masalları , Uyumsuzluk Teorisi , Zaman Zaman İçinde , Mizah , Gülme

Etik Beyan

Makalede yer alan tüm bilgilerde etik ilkelere uyulmuştur. Diğer yandan çalışmada etik komite onayına gerek bulunmamaktadır.

A STUDY ON FAIRY TALES IN THE CONTEXT OF INCONGRUITY THEORY IN HUMOR: THE CASE OF ZAMAN ZAMAN İÇİNDE

https://izlik.org/JA54EA56GF

Öz

The fairy tale is a literary genre shaped by the supernatural and imagination within collective memory, spreading orally among the folk. Transmitted across generations in oral cultural environments due to its extraordinary structure, the fairy tale possesses purposive functions, among which the "entertainment function" serves as the primary point of departure for this study. In this context, the elements evoking laughter in fairy tales are examined through the lens of Incongruity Theory, one of the fundamental theories of humor. Treating the act of laughter as a cognitive response, Incongruity Theory is applied to fairy tale texts via core foundations such as unexpectedness, contrast, logical comprehension, and perception. The data for this qualitative research were obtained through document analysis. Accordingly, the study is limited to a sample of twenty-two fairy tales from Pertev Naili Boratav’s work titled Zaman Zaman İçinde. Analyzing these tales through a text-centered approach, it was found that incongruities overlapping with the theory become more prominent specifically where supernatural elements are concentrated. In fairy tales, factors creating incongruity are primarily encountered in "formulas" which serve as the formal identifiers of the genre; additionally, surprise developments in the plot, conceptual contrasts, and logical improprieties are seen to nourish the humorous foundation. Heroes appearing suddenly in the logical flow of the narrative or sharp turns that thwart expectations create a kind of bewilderment in the mind through the element of surprise; this bewilderment transforms into the fundamental impulses that trigger laughter. In fairy tales, the revelation of an unexpected truth often serves as a source of incongruity, reversing the course of the text. Furthermore, it is understood that the contrasts in the narratives are not limited to the physical attributes of the heroes but are also embodied at behavioral and conceptual levels. A hero expected to be evil exhibiting positive behaviors, a character known for cowardice unexpectedly creating a perception of courage, or actions contrary to social norms gaining legitimacy within the narrative are clear reflections of the "contrast" principle within the theory. On the other hand, the juxtaposition of seemingly unrelated situations, the establishment of unexpected syntheses, and chaotic processes resulting from linguistic misunderstandings produce humor stemming from irrelevance by disrupting the logical progression of the narrative. In conclusion, this study reveals that structural incongruities in fairy tales are not accidental but are often constructed as a conscious narrative strategy, which subsequently opens up a wide field of humorous expression for the narrator in traditional performance settings.

Anahtar Kelimeler

Turkish Fairy Tales , The Incongruity Theory , Humor , Laughing , Zaman Zaman İçinde

Kaynakça

• ANDAY, M. C. (1965). Gelişen Komedya. İstanbul: Çan Yayınları.
• AYKAÇ, O. (2019). Geçmişten Günümüze Ortaoyunu Geleneği. Ankara: Akçağ Yayınları.
• BASCOM, W. R. (2014). “Folklorun Dört İşlevi.” (Çev.: Ferya Çalış) Şu kitapta: Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 2 (Yay. Haz.: M. Öcal Oğuz vd.). Ankara: Geleneksel Yayınları, s. 71-86.
• BERGSON, H. (2014). Gülme (Çev.: Devrim Çetinkasap). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• BORATAV, P. N. (1969). 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
• BORATAV, P. N. (2023). Zaman Zaman İçinde. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
• DEVELLİOĞLU, F. (2010). Osmanlıca-Türkçe Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
• DUNDES, A. (2003). “Doku, Metin ve Konteks.” (Çev.: M. Ekici). Şu kitapta: Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 1 (Yay. Haz.: M. Öcal Oğuz vd.). Ankara: Geleneksel Yayınları.
• EKER, G. Ö. (2014). İnsan Kültür Mizah. Ankara: Grafiker Yayınları.
• GÖKDEMİR, G. (2008). Kıbrıs Türk Kültüründe Masal Geleneği. Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• GÜLER, Ç. ve GÜLER, B. U. (2010). Mizah, Gülme ve Gülme Bilimi. Ankara: Yazıt Yayıncılık.
• MORREALL, J. (1997). Gülmeyi Ciddiye Almak (Çev.: Kubilay Aysevener ve Şenay Soyer). İstanbul: İris Yayıncılık.
• NESİN, A. (1973). Cumhuriyet Döneminde Türk Mizahı. İstanbul: Akbaba Yayınları.
• ÖNGÖREN, F. (1998). Türk Mizahı ve Hicvi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• ÖZÜNLÜ, Ü. (1999). Gülmecenin Dilleri. Ankara: Doruk Yayıncılık.
• SAĞLAM, M. (2013). “Bektaşî Fıkralarının ‘Uyumsuzluk Kuramı’ Bağlamında İncelenmesi”. Millî Folklor, Yıl 25, S 98, s. 100-108.
• SAKAOĞLU, S. (2002). Gümüşhane ve Bayburt Masalları. Ankara: Akçağ Yayınları.
• SAKAOĞLU, S. (2015). Masal Araştırmaları. Ankara: Akçağ Yayınları.
• SEVİNDİK, A. (2021). Türk Mizah Ekolojisi. Ötüken Yayınları: Ankara.
• TÜRKMEN, F. (2013). Seyyid Burhaneddin Çelebi Letaifi Nasreddin Hoca: Nasreddin Hoca Latifeleri. İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• YILDIRIM, A. ve ŞİMŞEK, H. (2016). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• İnternet Kaynakları
• URL-1: “Masal” maddesi – “https://sozluk.gov.tr/” Erişim Tarihi: 27.01.2025
• URL-2: “Eğlence” Maddesi – “https://sozluk.gov.tr/” Erişim Tarih: 27.01.2025
• URL-3: “Gülmek” Maddesi- “https://sozluk.gov.tr/” Erişim Tarihi: 27.01.2025
• URL-4: “Mizah” Maddesi- “https://sozluk.gov.tr/” Erişim Tarihi: 19.12.2025
• URL-5: “Mizah” Maddesi- “https://islamansiklopedisi.org.tr/mizah” Erişim Tarihi: 19.12.2025