ÜSKÜDAR’IN SON YORGANCILARI: GELENEKSEL ESNAF KÜLTÜRÜNÜN DEĞİŞİMİ ÜZERİNE BİR İNCELEME
Öz
Geleneksel el sanatları; şekillendirdiği somut olmayan kültürel miras unsurları, maddî getiri, günümüzde kent kültürünü oluşturma gibi özellikleriyle çok katmanlı bir yapı inşa etmekte ve bu nedenle çeşitli yaklaşımlarla ele alınmaktadır. Sanat ve zanaat karmaşasının tam ortasında konumlanan yorgancılık da tarihsel süreç içerisinde değişim gösteren kültürel anlamları ile günümüzde de varlığını sürdüren ve değişime ayak uyduran bir meslek alanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışma, Üsküdar’da günümüzde sayıları giderek azalan yorgan ustalarının anlatıları üzerinden yorgancılık mesleğini, meslek folkloru ve kent folkloru çerçevesinde ele almayı amaçlamaktadır. Araştırma, yorgancılığı “kaybolmaya yüz tutmuş bir geleneksel meslek” olarak değerlendirmek yerine; ustalık geleneği, meslek ahlakı, sözlü kültür, ritüeller, üretim pratikleri, mekânsal aidiyet ve meslek kimliğinde yaşanan dönüşümler bağlamında bütüncül bir yaklaşımla incelemektedir. Bu yönüyle çalışma, yorgancılığı hem kültürel hem de tarihsel sürekliliği olan dinamik bir zanaat alanı olarak ele almaktadır. Araştırmanın saha verileri, Üsküdar’ın farklı semtlerinde (Bağlarbaşı ve Bulgurlu) faaliyet gösteren iki yorgan ustası ile Kapalıçarşı’da İstanbul Yorgancı Hallaç ve Çeyizciler Esnaf ve Sanatkârlar Odası Başkanı ile gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmelere dayanmaktadır. Bu görüşmeler, ustaların mesleğe giriş süreçleri, usta-çırak ilişkileri, üretim teknikleri, meslek içi değerler sistemi, müşteri profilleri ve mesleğin günümüzdeki sorunlarına dair anlatıları kapsamaktadır. Çalışmada elde edilen sözlü veriler, halk biliminin anlatı, bellek ve meslek folkloru yaklaşımları doğrultusunda değerlendirilmiştir. Üsküdar’ın araştırma alanı olarak seçilmesinde, ilçenin Osmanlı döneminden itibaren esnaf ve zanaatkârlık kültürünün yoğun biçimde yaşadığı bir merkez olması, geleneksel mesleklerin uzun süre kent dokusu içinde varlığını sürdürebilmesi ve ustaların mekânla kurduğu güçlü aidiyet ilişkileri belirleyici olmuştur. Bu yönüyle Üsküdar, yorgancılığın kent kültürü, mahalle ilişkileri ve gündelik yaşam bağlamında izlenebildiği özgün bir saha sunmaktadır. Araştırma, disiplinlerarası bir yöntemle yürütülmüş; bir halk bilimci ve bir tarihçinin ortak çalışmasıyla kurgulanmıştır. Bu çerçevede, ustaların sözlü anlatıları folklorik açıdan çözümlenirken yorgancılığın Osmanlı döneminden günümüze uzanan tarihsel seyri, esnaf teşkilatlanmaları ve meslekî örgütlenmeler tarihsel kaynaklar ve arşiv belgeleri ışığında ele alınmıştır. Böylece yorgancılık, sözlü bellek dışında tarihsel süreklilik ve kurumsal yapı bağlamında da değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, yorgancılığın teknik bir üretim faaliyetinin ötesinde güçlü bir meslek ahlakı, ustalık bilgisi ve etiği, iş disiplinine dayalı eğitim anlayışı, sözlü kültür ürünleri (atasözleri, maniler, kişisel deneyim anlatıları), ritüeller ve mekânla kurulan derin aidiyet ilişkileriyle şekillenen bir meslek folkloru örneği olduğunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte modernleşme, kentleşme, hazır üretim, tüketim alışkanlıklarındaki değişim, çıraklık sisteminin çözülmesi ve mesleğin kuşaklararası aktarımının zayıflaması gibi etkenlerin yorgancı kimliğinde belirgin kırılmalara yol açtığı görülmektedir. Bu çalışma, Üsküdar’daki yorgancılık mesleğini ustaların anlatıları üzerinden kültürel ve tarihsel boyutlarıyla birlikte ele alarak kentte geleneksel zanaatların dönüşümünü anlamaya yönelik disiplinlerarası ve nitel bir katkı sunmayı hedeflemektedir.
Anahtar Kelimeler
THE LAST MASTER QUILT MAKERS OF ÜSKÜDAR: A REVIEW ON THE TRANSFORMATION OF THE TRADITIONAL CRAFT CULTURE
Öz
Traditional handicrafts construct a multi-layered structure through their roles in shaping elements of intangible cultural heritage, generating material income, and contributing to the formation of contemporary urban culture; therefore, they are approached from various perspectives. Quilting, positioned at the very intersection of the art-craft dichotomy, emerges as a field of occupation that has sustained its existence up to the present while adapting to change, with its culturally evolving meanings throughout the historical process. This study aims to analyze quilting, as the practice of an urban craft, based on the personal stories of the last guild masters in the Üsküdar district of Istanbul. Üsküdar is the residential area specifically chosen for this study due to the strong continuity of guild tradition and cultural ties between urban spaces and guild masters since the Ottoman era, which is the distinctive characteristic making the district a convenient field to conduct multi- disciplinary research projects. In this article, quilting is examined not as a traditional guild practice that has gradually become extinct but as the whole of guild ethics, oral tradition, rituals, manufacturing practices, transforming and changing profile of guildsmen in the modern world. In this respect, this study considers quilting as a dynamic traditional craft exemplifying cultural and historical continuities in Üsküdar for centuries. Sources of the data analyzed in this article are the interviews with the master craftsmen in Altunizade/Bağlarbaşı and Bulgurlu quarters, and the chief master of quilt makers at the historical center of the guild community in Grand Bazaar. These interviews provide a set of original qualitative data for this study concerning the apprenticeship, relations between guild masters and apprentices, manufacturing practices, ethics of the traditional craft, customer profile, and current problems of guild members. The set of the qualitative data is analyzed from the perspective of history, memory, ethnology, and folklore studies. Modernization, urbanization, changing habits of consumers as well as disappearance of apprenticeship practices have detrimental effects on the traditional guild system of quilting. This study analyzing the continuities and changes in the quilting craft considers the case of the last master quilt makers of Üsküdar from a multidisciplinary perspective to contribute to the literature on the traditional guild system and mastership in Istanbul.
Anahtar Kelimeler
