BİR KADIN BAHADIRIN EPİK YOLCULUĞU: OLONHO DÜNYASINDA “CIRIBINA CIRILIATTA KIIS BUXATIIR
Öz
Ana Türk kitlesinden oldukça erken bir dönemde ayrılan Sahalar (Yakutlar), Türkiye Türkçesine en uzak lehçelerden birini konuşmaktadır. Sibirya’nın kuzeydoğu ucuna yerleşerek günümüze kadar varlıklarını korumayı başaran bu Türk boyunun modern yazılı edebiyatı, 20. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren teşekkül etmeye başlamıştır. Bu bağlamda edebî ihtiyaçlar, uzun süre sözlü edebiyat ürünleri aracılığıyla karşılanmış; bunun doğal bir sonucu olarak son derece zengin bir sözlü edebiyat geleneği ortaya çıkmıştır. Destan, mitik dönemden günümüze ulaşan en eski edebî türler arasında yer almaktadır. Farsça dâstân sözcüğünden türeyen destan terimi, farklı Türk boylarında çeşitli adlarla anılmaktadır; Saha Türkçesindeki karşılığı ise olonhodur. Olonholar, başkahramanlarının adlarıyla anılan kahramanlık anlatılarıdır. Bu anlatıların icracıları, olonhohut “olonhocu, olonho anlatan, destancı” terimiyle adlandırılmaktadır. Saha sözlü edebiyatının önde gelen türlerinden olan bu epik anlatılar, Türk destancılık geleneğinin kadim mitolojik unsurlarının korunmasında ve günümüze taşınmasında önemli bir rol üstlenmiştir. Bu epik dünyanın en yaygın icra edilen örneklerinden biri, Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır “Cırıbına Cırılıatta Kadın Bahadır” adlı olonhodur. Bu çalışmanın odak noktasını oluşturan bu olonho, Saha destancılık geleneğinin başkahramanı kadın olan nadir örneklerinden biri olması bakımından dikkat çekmektedir. Eser, 1970’te Petr Nikiforoviç Dmitriev tarafından, ünlü destancı Prokopiy Prokopeviç Yadrixinskay’dan derlenmiş ve ilk kez 1981’de yayımlanmıştır. 8.220 mısradan oluşan metin, folklor biliminin çağdaş yöntemlerine uygun biçimde derlenip yayımlanmış özgün bir örneğidir. Metin, kozmik zamanın, epik mekânın, Saha panteonunun ve Hayat Ağacı’nın ayrıntılı biçimde tasvir edildiği bir girişle başlar. Bu bölümde, destana adını veren başkahraman Cırıbına Cırılıatta’nın mucizevi doğumu ve olağanüstü büyümesi de anlatılmaktadır. Yukarı Dünya, Orta Dünya ve Aşağı Dünya arasında kurulan mitolojik ilişkiler, Saha kozmolojisinin anlatıdaki yansımalarını açıkça ortaya koymaktadır. Destan, iki temel olay halkası etrafında şekillenmektedir: İlkinde, ağabey Toyon Cöllüüt, fenalıkların kaynağı olan Aşağı Dünya’nın kötücül savaşçısı Timir Çoxçordoon tarafından kaçırılan Sıralıma Kuo’yu kurtarmak amacıyla yola çıkar; ancak, tuzağa düşürülerek esir alınır. Bunun üzerine Cırıbına Cırılıatta, hem ağabeyi Toyon Cöllüüt’ü hem de onun nişanlısı Sıralıma Kuo’yu, Timir Çoxçordoon’un elinden kurtarmak için harekete geçer. Timir Çoxçordoon’a karşı otuz gün boyunca gece gündüz süren çetin bir mücadeleden zaferle çıkarak onları kurtarır. İkinci olay halkasında ise Cırıbına Cırılıatta ile evlenmeye talip olan Ürün Uolantaayı, Xaxsaat Buuray ve Ala Duuray bahadırlar arasında gelişen olaylar işlenmektedir. Destan, Cırıbına Cırılıatta ile Ala Duuray bahadırın evlenerek Orta Dünya’ya yerleşmesiyle son bulur. Bu çalışma, Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır’ı farklı açılardan ele alan makale serisinin ilk halkası olarak tasarlanmıştır. Bu bağlamda, olonho araştırmalarının hem ülkemizde hem de Saha Cumhuriyeti’nde ulaştığı düzey ana hatlarıyla değerlendirilmiş, ardından söz konusu metnin gelenek içerisindeki konumuna özellikle dikkat çekilmiştir. Çalışma, giriş bölümünün yanı sıra “Saha Destancılık Geleneği ve Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Destanı”, “Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Destanının Anlatıcısı ve Derlemecisi” ile “Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Destanının Konusu ve Olay Örgüsü” başlıklarını taşıyan üç bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında Türkiye’de destan araştırmalarının geçirdiği gelişim aşamalarına değinilmekte; ardından olonho metinlerinin Türkiye Türkçesine aktarılma meselesi üzerinde durulmaktadır. Birinci bölümde Saha destan anlatıcılığı tanıtılmakta ve bu destanın gelenek içindeki yeri değerlendirilmektedir. İkinci bölümde, destanın anlatıcısı ile derlemecisinin hayatları ve çalışmaları incelenmekte; son bölümde ise destanın konusu ana hatlarıyla ortaya konularak olay örgüsü çözümlenmektedir.
Anahtar Kelimeler
THE EPIC JOURNEY OF A WOMAN WARRIOR: “CIRIBINA CIRILIATTA KIIS BUXATIIR” IN THE WORLD OF OLONKHO
Öz
The Sakha (Yakut), who separated from the main Turkic mass at a very early period, speak one of the dialects most distant from Turkey Turkish. This Turkic group, which settled in the northeastern part of Siberia and has managed to preserve its existence up to the present day, began to develop its modern written literature from the first quarter of the 20th century onward. In this context, literary needs were for a long time met through products of oral literature; as a natural result of this, an extremely rich oral literary tradition emerged. Epic poetry is among the oldest literary genres, originating from the mythic period and surviving to the present day. The term dâstân, derived from Persian, is known by various names across different Turkic communities, and its Sakha Turkish equivalent is olonho. Olonhos are heroic narratives named after their protagonists, performed by narrators known as olonhohut “olonho reciters, epic narrator”. As a prominent form of Sakha oral literature, these epics play a crucial role in preserving and transmitting the ancient mythological elements of the Turkic epic tradition. One of the most frequently performed examples of this epic tradition is Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır “Cırıbına Cırılıatta, the Female Hero”, which is the focus of this study. Notably, this olonho features a female protagonist, a rare occurrence in Sakha epic tradition. The text was collected in 1970 by Petr Nikiforovich Dmitriev from the renowned storyteller Prokopiy Prokopevich Yadrixinskay and first published in 1981. Consisting of 8.220 lines, it represents an original work compiled according to modern folkloristic methodologies. The epic opens with a detailed depiction of cosmic time, epic space, the Sakha pantheon, and the Tree of Life, including the miraculous birth and extraordinary growth of its eponymous hero, Cırıbına Cırılıatta. Mythological relationships among the Upper, Middle, and Lower Worlds illustrate the reflection of Sakha cosmology in the narrative. The plot is structured around two main sequences: First, Cırıbına Cırılıatta’s brother goes to save Sıralıma Kuo, who has been abducted by the evil warrior of the Lower Worlds, Timir Çoxçordoon; however, he is taken prisoner. Then, Cırıbına Cırılıatta sets out to rescue her brother and his fiancée, Sıralıma Kuo, from Timir Çoxçordoon. She succeeds after a relentless thirty-day struggle against him. The second sequence focuses on the events among the suitors Ürün Uolantaayı, Xaxsaat Buuray, and Ala Duuray, culminating in the marriage of Cırıbına Cırılıatta and Ala Duuray and their settlement in the Middle World. This study has been designed as the first installment in a series of articles examining Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır from different perspectives. In this context, the current state of olonkho studies in both Türkiye and the Sakha Republic is evaluated in broad terms, followed by an assessment of the position of the text within the olonkho tradition. In addition to the introduction, the study consists of three sections entitled “The Sakha Epic Tradition and the Epic of Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır”, “The Narrator and Collector of the Epic of Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır”, and “The Subject Matter and Plot Structure of the Epic of Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır”. The introduction discusses the development of epic studies in Turkey and the process of translating olonho texts into Turkey Turkish. The first section introduces Sakha epic narration and evaluates the position of this olonho within that tradition. The second section examines the lives and works of the storyteller and collector, while the final section analyzes the text’s narrative structure and main plot points.
Anahtar Kelimeler
