JAPON HALK İNANÇLARINDA ANNE VE ÇOCUK KORUYUCU RUHLAR İLE TÜRK MİTOLOJİSİNDE UMAY

Öz

İnsanlık tarihinde toplumlar, tehlike ve korkularla baş edebilmek için kutsal varlık ve değerlere sığınmışlardır. Bu inanışlar nesilden nesile aktarılarak toplumların kolektif kimlik ve hafızalarını da şekillendirmiştir. Bu nedenle farklı toplumlardaki, ortak inanış ve değerleri incelemek, geçmişten günümüze kadar bu değerlerin nasıl korunduğunu, toplumların ortak psikolojisini, kültürel kimlikleri ortaya koyabilmek için karşılaştırmalı kültürel analiz sağlamaktadır. Böylece farklı kültürlerde benzer özelliklerin ortaya çıkışı ve zaman içerisinde bu değerlerin nasıl korunduğu daha net anlaşılabilir. Ayrıca toplumların ortak kültürel yönlerinin ve kültürel çeşitliliklerin beslendiği ortak payda ortaya konabilir. Bu tür çalışmalar akademik sahada da disiplinler arası çalışmaların gelişmesine katkı sağlamaktadır. Bu çalışma, Japon halk inanışlarındaki Koyasu-gami, Ubume, Kannon, Jizō gibi kutsal ruhlar ile Türk mitolojisindeki Umay’ı karşılaştırmaktadır. Türk ve Japon toplumları coğrafya, inanış, kültür vb. birçok yapıda farklı olsa da doğum, ölüm, korunma gibi evrensel temalarda ortak davranış, inanış ve ritüeller sergilemiştir. Ayrıca bu çalışmada Şintoizm, Budizm ve Şamanizm’in temellerini açıklamak toplumsal ve kültürel bağlamı, söz konusu kutsal ruhların işlevlerini, benzerlik ve farklılıklarını kavramak açısından önemlidir. Dolayısıyla çalışma halk inanışlarındaki koruyuculuk kavramının ortak noktası, annelik, çocuk ve doğum koruyuculuğu temaları Türk ve Japon halk inanışlarında nasıl benzer biçimde kutsallaştırıldığı ve bu halk inanışlarının toplumların kültürel kimliğini nasıl yansıttığı gibi temel sorulara odaklanmıştır. Çalışmanın temel amacı ise, her iki kültürün halk inanışları ve mitolojilerindeki işlevsel benzerlik ve farklılıkları ortaya koymaktır ve bu amaç doğrultusunda Turner’ın “liminality (eşiksellik)” kavramı ile güçlü bir kuramsal çerçeve olarak sunmaktadır. Bu kurama göre hamilelik ve doğum gibi süreçler geçiş dönemleri olarak kabul edilir. Anne ve bebek bu liminal dönemde iki dünya arasında yaşar ve bu süreç tehlikeli kabul edilir. Dolayısıyla toplumlar bu süreçteki kaygı ve korkularını en aza indirmek için kutsal koruyucu ruhlara ihtiyaç duymuştur. Bu nedenle liminality kavramı temel bir analiz aracı olarak kullanılmıştır. Çalışmanın sonucunda koruyucu anne ve çocuk arketipinin her iki kültürde de ortak olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca bu kutsal figürlerin korku, ölüm, tehlike gibi benzer kaygılar üzerine ortaya çıktığı görülmüştür. Ancak bu kutsal figürlerin tanrı mı ruh mu olduğu konusunda farklılıklar görülmektedir. Türk mitolojisindeki Umay’ın tanrı olduğu kesin olarak söylenememekte iken, Japon inanışındaki kutsal ruhlar doğrudan Şintoizm ve Budizm inançları ile bağlantılıdır. Ayrıca Japon inanışında söz konusu kutsal varlıklar adına tapınak ve heykeller mevcut olmasına karşılık Umay için böyle bir husus söz konusu değildir. Bu belirgin farklılık, göçebe Türk toplumları ile yerleşik Japon toplumundaki inanç ritüellerinin yaşam biçimine göre şekillendiğini göstermektedir. Ayrıca bu kutsallık anlayışının Türk ve Japon toplumlarında sadece birer inanış unsuru değil, toplumların kültürel kimliğini yansıtan ortak bir simge olduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• Umay
• Halk inançları
• Japon kültürü
• Koyasugami
• Kannon

MOTHER AND CHILD-PROTECTING SPIRITS IN JAPANESE FOLK BELIEFS AND UMAY IN TURKISH MYTHOLOGY

Öz

Throughout human history, societies have sought refuge in sacred entities and values to cope with danger and fear. These beliefs have been passed down from generation to generation, shaping the collective identities and memories of societies. Therefore, examining shared beliefs and values in different societies provides a comparative cultural analysis that reveals how these values have been preserved from the past to the present, the common psychology of societies, and their cultural identities. This allows for a clearer understanding of how similar characteristics emerge in different cultures and how these values are preserved over time. Furthermore, it helps reveal the common ground that nourishes shared cultural aspects and cultural diversity in societies. Such studies contribute to the development of interdisciplinary research in the academic field. This study compares sacred spirits in Japanese folk beliefs, such as Koyasu-gami, Ubume, Kannon, and Jizō, with Umay in Turkish mythology. Although Turkish and Japanese societies differ in many aspects such as geography, beliefs, and culture, they share common behaviors, beliefs, and rituals related to universal themes such as birth, death, and protection. Explaining the foundations of Shintoism, Buddhism, and Shamanism is crucial for understanding the social and cultural context, the functions of these sacred spirits and their similarities and differences. Therefore, this study focuses on fundamental questions such as the common thread in the concept of protection in folk beliefs, how themes of motherhood, child, and birth protection are similarly sanctified in Turkish and Japanese folk beliefs, and how these folk beliefs reflect the cultural identity of these societies.The main aim of this study is to reveal the functional similarities and differences in the folk beliefs and mythologies of both cultures and to achive this aim Turner's concept of "liminality" providing a strong theoretical framework. According to this theory, processes such as pregnancy and childbirth are considered transitional periods. Mother and baby live between two worlds during this liminal phase, and this period is considered dangerous. Therefore, society has needed sacred, protective spirits to minimize anxiety and fear during this time. Therefore, the concept of liminality has been used as a fundamental analytical tool. The study concluded that protective mother and child archetype is common to both cultures. Furthermore, it was observed that these sacred figures arise from similar anxieties such as fear, death, and danger. However, there are differences regarding whether these sacred figures are gods or spirits. While it cannot be definitively stated that Umay in Turkish mythology is a goddess, sacred spirits in Japanese belief are directly linked to Shintoism and Buddhism. Moreover, while temples and statues exist in Japanese belief in honor of these sacred beings, this is not the case for Umay. This significant difference indicates that belief rituals in nomadic Turkish societies and settled Japanese society were shaped according to their way of life. It can also be said that this understanding of sacredness is not merely an element of belief in Turkish and Japanese societies, but a shared symbol reflecting the cultural identity of both societies.

Anahtar Kelimeler

• Umay
• Folk beliefs
• Japanese culture
• Koyasugami
• Kannon

Kaynakça

1. AKSOY, H. (2018). “İslam Öncesi Dönem Türkler’de Tanrı Anlayışı”. International, Journal of Social Sciences and Education Research, C. 4 S. 2, 275-288.
2. ANESAKI, M. (2023). Japon Mitolojisi. İstanbul: Maya.
3. AYDIN, E. (2022). Eski Türklerde Gündelik Hayat. İstanbul: Kronik Yayınevi.
4. BAYAT, F. (2021). Türk Mitolojik Sistemi II. İstanbul: Ötüken.
5. BROOKS, A. P. (1981). “Mizuko Kuyō and Japanese Buddhism”. Japanese Journal of Religious Studies, Vol. 8, No. 3/4, 119-147.
6. ÇORUHLU, Y. (2002). Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
7. DEĞİRMENCİ, R. (2024). Türk Mitolojisinde Yüce Ana Arketipi: Umay Üzerine Arketipsel Bir İnceleme, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. ERCİLASUN, A. B. ve AKKOYUNLU, Z., (2014). Kâşgarlı Mahmut Dîvânu Lugâti’t-Türk Giriş Metin-Çeviri Notlar-Dizin. Ankara: TDK Yayınları.

9. ERGİN, M. (2011). Orhun Abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
10. ERGUN, P. (2010). “Türk Gelininin Mitolojik Göçü”. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 13 S. 24, 275-290.
11. ERKAL, M. M. (2025). Saha/Yakut İnanç Dünyası. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınevi.
12. ERKAL, M. M. (2023). “Saha (Yakut) Türklerinin Geleneksel İnanışlarında Şamanlar/ Kamlar”, Kamu Yönetimi Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, S. 5, 331-356.
13. FAIRCHILD, W. P. (1962). “Shamanism in Japan”. Folklore Studies, S. 21, 1-122.
14. FOSTER, M. D. (2021). “Yōkai and Yanagita Kunio: A View from the 21st Century”. Yanagita Kunio and Japanese Folklore Studies in the 21st Century R. A. Morse, & G. Christian (ed.) içinde (s. 11-34). Japan: Japanime.
15. GEZER, S. (2023). “Bereket ve Kadını Koruma İşlevi ile Türk Kültüründe Ayzıt”. G. Kurt (ed.). Filoloji Alanında Akademik Çalışmalar içinde (334-347). Ankara: Gece Kitaplığı.
16. GÖMEÇ, S. (1990). “Umay Meselesi”. Tarih İncelemeleri Dergisi, C. 5 S. 1, 277-282.
17. GÖMEÇ, S. (2020). Şamanizm ve Eski Türk Dini. Ankara: Berikan Yayınevi.
18. GÜNAY, Ü. ve GÜNGÖR, H. (2021). Türklerin Dini Tarihi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
19. HEARN, L. (1901). A Japanese Miscellany. Boston: Little, Brown.
20. HENRY, D. (2021). “Folktales and Formation of Yanagita Kunio’s Folklore Studies in the Early to mid 1930s”. Yanagita Kunio and Japanese Folklore Studies in the 21st Century R. A. Morse, & G. Christian (ed.) içinde (53-71). Japan: Japanime.
21. HORI, I. (1968). Folk Religion in Japan: Continuity and Change No. 1, Chicago and London: University of Chicago Press.
22. HUANG, Y. (2019). Songzi Guanyin and Koyasu Kannon: Revisiting the Feminization of Avalokiteśvara in China and Japan. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Alberta Üniversitesi.
23. IIJIMA, Y. (1987). “Folk Culture and the Liminality of Children”. Current Anthropology, Vol. 28 No. 4, 41-48.
24. İNAN, A. (2023). Eski Türk Dini. Ankara: Altınordu Yayınları.
25. JUNG, C. G. (1968). The Archetypes And The Collective Unconscious Vol. 9. (Çev.: R. F. C. Hull). Princeton: Princeton University Press.
26. KAFESOĞLU, İ. (1980). Eski Türk Dini. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
27. KAFESOĞLU, İ. (2010). Türk Milli Kültürü. Ankara: Ötüken.
28. KARACA, İ. (2026). “The Concept of Spirıt in Turkish Cultural History”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, C. 16 S. 1, 64-77.
29. KARATAŞ, H. (2020). “Japon Halk Dini Geleneğinde Kami Kültü”. The Journal of Academic Social Science Studies, C. 13 S. 79, 307-319.
30. KAYABAŞI, O. A. (2016). “Türk Mitolojisinin Kutsal Dişisi: Umay”. International Journal Of Eurasia Social Sciences, C. 7, S. 22, 220-228.
31. KULY, L. (2009). Religion, Commerce, And Commodity In Japan's Maternity Industry. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Cornell Üniversitesi.
32. KUMARTAŞLIOĞLU, S. (2012). Türk Kültüründe Ateş ve Ocak Kültü. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. LANG, A. (1893). Custom and Myth, London: Longmans Green and Co.
34. MATSUMURA, T. (2021). Jitsuyō Kokugo Jiten. Tokyo: Seibido Shuppan.
35. MOTO-SANCHEZ, M. M. (2016). “Jizō, Healing Rituals, and Women in Japan”. Japanese Journal of Religious Studies, C. 43 S. 2, 307-331.
36. OKUTAN DAVLETOV, N. ve DAVLETOV, T. B. (2025a). “Altın Köl I (E 28) Yazıtında Geçen Umay Beg İfadesi Üzerine.” Bilig, S. 113, 79-100.
37. OKUTAN DAVLETOV, N., ve DAVLETOV, T. (2025b). “Şamanik Ruh Tasavvuru Bağlamında İzlanda Fylgja’sı ve Hakas Umay’ı Üzerine”. Folklor Akademi Dergisi, C. 8 S.3, 607-618.
38. PARK, H. (2024). “Kore’deki Mago Halmi İle Türk Dünyasındaki Umay Ana Karşılaştırılması”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, C. 4, S. 2, 158-170.
39. POTAPOV, L. P. (2012). Altay Şamanizmi. (Çev.: Metin Ergun). Konya: Kömen Yayınları.
40. SATOSHI, I. (2007). “Shinbutsu shūgō riron no hen'yō: Chūsei kara kinsei”. Journal of Religious Studies Vol. 81. No. 2. 385-409.
41. SHIMAZAKI, S. (2011). “The End of the World: Tsuruya Nanboku IV's Female Ghosts and Late-Tokugawa Kabuki”. Monumenta Nipponica, C. 66, S. 2, 209-246.
42. SMITH, B. L. (2013). Narratives Of Sorrow And Dignity: Japanese Women, Pregnancy Loss, And Modern Rituals Of Grieving. New York: Oxford University Press.
43. ŞEŞEN R. (2010). İbn Fadlan Seyahatnamesi. İstanbul: Yeditepe.
44. YEŞİLYURT, B. (2019). Türk Kültüründe Umay Kültü ve Yansımaları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
45. TANYU, H. (1980). İslamlıktan Önce Türklerde Tek Tanrı İnancı. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
46. THORGEIRSDOTTIR, G. (2014). Childbearing in Japanese Society: Traditional Beliefs and Contemporary Practices. Yayımlanmamış Doktora Tezi, University of Sheffield.
47. TZANELLI, R. (2007). “Rite of Passage”. G Ritzer (ed.). The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde, (s. 3932-3933). Oxford: Blackwell.
48. UJİ SHŪİ MONOGATARİ (宇治拾遺物語). (1915) (der. Fujii Otoo). Yokohodo Yayınevi.
49. WELS, H. vd. (2011). “Victor Turner and Liminality: An Introduction”. Anthropology Southern Africa, C. 34, S. 1-2, 1-4.
50. YAMAOKA, T. (2015). “Shikome Ubume-bashi hime no Kōsatsu” Kokugakuin zasshi maki 116, S. 2, 41 – 55.
51. YÖRÜKAN Y.Z. (2014). Müslümanlıktan Evvel Türk Dinleri Şamanizm (Haz. Türkan Yörükan), İstanbul: Ötüken.