MEKÂNIN ÖTESİNE GEÇENLER: KERAMET UNSURU OLARAK TAYY-İ MEKÂN

Öz

Menkıbeler genel itibariyle toplumsal inanç ihtiyacını gideren anlatılardır. Anadolu’da sıklıkla anlatılan ve veli kültü etrafından şekillenen menkıbeler bu manevi ihtiyacı giderdikleri için günümüzde de anlatılmaya devam etmiştir. Menkıbelerde sıklıkla kullanıldığı tespit edilen motiflerden biri de tayy-i mekân motifidir. Bu motifin toplumsal bellekte yaşamaya devam etmesi inançsal ihtiyaca cevap vermesiyle açıklanabilir. İnançsal unsur barındıran bu tür motifler toplumun manevi ihtiyaçlarına cevap verdikleri müddetçe, zamanın şartlarına göre kısmen değişip dönüşerek yaşamaya devam eder. Tayy-i mekân motifi de bunlardan biridir. Anadolu’nun hemen hemen her yerinde veliler hakkında anlatılan bazı menkıbelerde tayy-i mekân motifi kullanılmıştır. Toplum tarafından benimsenen bu motif bir keramet unsuru olarak kabul görmüştür. Tayy-i mekân uzak bir yere bir an içinde gitmek, aynı anda birkaç mekânda bulunmak, göz açıp kapatıncaya kadar uzak bir yere gidip geri dönmek anlamlarına gelen bir kelimedir. Bu, Allah’ın veli kuluna nasip ettiği bir armağandır. Veli, Allah yoluna baş koymuş, bu uğurda çok emek harcamış biridir. Allah tarafından ödüllendirilen bu kullar ise olur olmaz her yerde sahip olduğu kerameti göstermezler. Zor durumda kaldıklarında, velilikleri herhangi bir sınava veya sınanmaya tabi tutulduğunda ya da kendilerinden yardım istendiğinde bu olağanüstü kerameti sergilerler. Bazı veliler sırları ifşa olunca sır olurlar. Bazıları ise normal yaşamlarına devam ederler. Allah’ın veli kullarına vermiş olduğu bu olağanüstü yeteneğe keramet denir. Peygamberlerde bulunan bu özelliğe ise mucize denir. Kur’an-ı Kerim’de yer alan keramet unsuru Anadolu’daki halk anlatılarında kendine yer bulmuş ve yakın zamana kadar da birçok menkıbenin temelini oluşturmuştur. Tayy-i mekân motifi, keramet temelli bir motiftir. Çalışmamızda Bitlis, Muş ve Van’da derlenip yazıya geçirilen menkıbelerdeki tayy-i mekân motifli anlatılar kullanılmıştır. Kullanılan tayy-i mekân motifli menkıbeler Yılmaz ÖNAY tarafından 2018 hazırlanmış olan “Van Yatırları ve Menkıbeleri 10.” kitaptan, Fatoş Yalçınkaya tarafından 2008 yılında hazırlanmış olan “Muş’ta Yatırlar ve Yatırlarla İlgili Anlatılan Menkıbeler” adlı yüksek lisans tezinden ve Oğuz Doğan tarafından 2020 yılında hazırlanmış olan “Bitlis’ten Derlenen Efsanelerin Psiko-Sosyal ve Arketipsel Tahlili” adlı doktora tezinden alınmıştır. Çalışmanın evreni Van, Bitlis ve Muş’ta anlatılan tayy-i mekân motifli menkıbelerdir. Örneklem içinse çalışmanın kapsamını aşmamak ve tekrara düşmemek için on üç metin seçilmiştir. Öncelikle tayy-i mekân motifinin hangi amaçla kullanıldığı, kaç şekilde ortaya çıktığı tespit edilmiştir. Tayy-i mekânın gerçekleştirilme amacı ise şu şekilde tespit edilmiştir: Tanıdık birine yiyecek götürme, savaşa katılma, hastalara yardım etme, zor durumda kalana yardım etme, uzak bir yerden kısa bir zaman içinde bir şey getirme, aynı anda farklı mekânlarda bulunmadır. Seçilen bu on üç metin tayy-i mekânın gerçekleştirilme amacına uygun örnekler olmuştur. Bitlis, Muş ve Van’da anlatılan menkıbelerde toplum nezdinde saygı duyulan ve kendisine inanılan bazı dinî önderlerin böylesi bir keramete sahip olduğuna inanıldığı tespit edilmiştir. Bu keramet, onu sergileyen şeyhin diğerlerinden bir basamak daha önde olduğunun kanıtı olarak görülmektedir. Böylece velayet sahibi bir önderin kerametleri dilden dile dolaşır. Din ulularının göstermiş olduğu bu kerametler topluluğun daha rahat inanmasını sağlar. Menkıbelerin inandırıcılık vasfının asıl işlevi burada devreye girer. Asıl amaç toplumu ahlaksal olarak mensup olduğu dinî öğretiye bağlamaktır.

Anahtar Kelimeler

• Veli
• menkıbe
• keramet
• mucize
• tayy-i mekân

THAT GO BEYOND THE PLACE: TAYY-İ MEKÂN AS THE ELEMENT OF THE KERAMET

Öz

Menkıbe (Religious Legend) are narratives that generally serve to fulfill the religious and spiritual needs of society. In Anatolia, legends shaped around the cult of velis (saints) have continued to be narrated up to the present day because they address these spiritual needs. One of the motifs frequently identified in such legends is the motif of tayy-i mekân (the folding or traversing of space). The persistence of this motif in collective memory can be explained by its ability to satisfy religious and spiritual expectations. As long as motifs containing elements of belief continue to respond to the spiritual needs of society, they survive by adapting and transforming in accordance with changing social conditions. The tayy-i mekân motif is one such example. The tayy-i mekân motif appears in numerous legends concerning velis (saints) throughout Anatolia. Widely embraced by society, this motif has been accepted as an element of keramet (saintly miracle). The term tayy-i mekân refers to traveling to a distant place instantaneously, being present in several locations simultaneously, or journeying to and returning from a distant place within the blink of an eye. According to Islamic belief, this ability is a divine gift bestowed by God upon His saintly servants. A veli (saint) is an individual who has devoted himself to the path of God and expended considerable effort in this pursuit. These individuals, rewarded by God, do not display their miraculous powers indiscriminately. Rather, they manifest such extraordinary abilities when confronted with difficult circumstances, when their sainthood is subjected to testing, or when assistance is requested from them. In some narratives, saints become hidden from the world once their secrets are revealed, whereas others continue their ordinary lives. This extraordinary ability granted by God to His saintly servants is referred to as keramet (saintly miracle), while a similar extraordinary phenomenon manifested by prophets is termed mucize (miracle). The concept of keramet (saintly miracle), which is also found in the Qur’an, has occupied an important place in Anatolian folk narratives and has constituted the foundation of numerous legends until recent times. The tayy-i mekân motif is fundamentally based on the notion of keramet (saintly miracle). This study examines legends featuring the tayy-i mekân motif that were collected and transcribed in the provinces of Bitlis, Muş, and Van. The narratives analyzed in this study were obtained from three sources: Van Yatırları ve Menkıbeleri 10 by Yılmaz Önay (2018), the master's thesis entitled Muş’ta Yatırlar ve Yatırlarla İlgili Anlatılan Menkıbeler by Fatoş Yalçınkaya (2008), and the doctoral dissertation Bitlis’ten Derlenen Efsanelerin Psiko-Sosyal ve Arketipsel Tahlili by Oğuz Doğan (2020). The population of the study consists of legends featuring the tayy-i mekân motif narrated in Van, Bitlis, and Muş. In order to avoid repetition and maintain the scope of the study, thirteen texts were selected as the sample. The study first identifies the purposes for which the tayy-i mekân motif is employed and the various forms in which it appears. The motif was found to serve several functions, including delivering food to an acquaintance, participating in warfare, assisting the sick, helping individuals in distress, bringing an object from a distant place within a short period of time, and being present in different locations simultaneously. The thirteen selected texts provide representative examples of these functions. The findings indicate that, within the legends narrated in Bitlis, Muş, and Van, certain religious leaders who were respected and trusted by the community were believed to possess this miraculous ability. This miracle is seen as proof that the sheikh who displayed it is one step ahead of others. Thus, the miracles of a saintly leader spread by word of mouth. These miracles performed by religious figures make it easier for the community to believe. This is where the credibility aspect of legends comes into play. The main purpose is to morally bind the community to the religious teachings to which it belongs.

Anahtar Kelimeler

• veli
• legend
• keramet
• miracle
• tayy-i mekan

Kaynakça

1. AKIN, B. (2020). Mitten Tasavvufa Alevi Ritüellerinin Sır Dili: Kırklar. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
2. AKIN, E. (2020b). “Kültürel İhtiyaçlar ve Tepkiler Bağlamında Malinowski’nin İşlev Teorisine Göre Siirt Menkıbelerinin İncelenmesi”. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 8, S.16, 334- 355.
3. AKIN, E. (2021a). “Ritüelleri ve İnanç Anlatılarıyla Halk Dininin Özel Bir Görünüm Alanı: Kadın Dindarlığı (Siirt İli Örneği)”. Gaziantep University Journal of Social Sciences, S. 20, 1012-1029.
4. AKIN, E. (2021b). Ziyaret Fenomeni Bağlamında İnanç Turizminin Kültürel Yapısı ve Siirt’teki Yansıması. Halkbilimi Bağlamında Türkiye’de Kültürel Turizm. (Ed.: Samet Kılıç), 122-152, Eğitim Yayınevi.
5. ALPTEKİN, A. B (2012). Efsane ve Motifleri Üzerine. Ankara: Akçağ Yayınları.
6. AYVERDİ, İ (2006). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı.
7. BAHADIR, S. (2018). “Tasavvufta ‘Keramet Gösterme ve Sırrın İfşa Olması’nın Siyasi ve Sosyal Sonuçları”. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, C. 10, S.18, 289-298.
8. BEZGİN, Y. K. (2019). “Erzincan Velîlerinin Menkıbelerindeki Keramet Motifleri”. Anadolu Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 1, S. 2, 123-138.

9. BULUT, H. İ. (2001). “Hârikulâde Olması Açısından Kerâmet ve Mûcize ile İlişkisi”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 3, S. 3, 329-350.
10. ÇELİK BALIKÇI, Ş. (2019). “Mardin’de Kutsal Mekânlara Bağlı Efsaneler ve Evliya Menkıbelerinin Mitik Temellerinden Günümüz İşlevlerine”. Folklor/Edebiyat, C. 25, S. 100, 1023-1040.
11. DEMİRTAŞ, S. (2018). “Ermenek Çevresinde Anlatılan ‘Aksakal’ Adlı Efsaneden Hareketle Anadolu Türk Efsanelerinde Tayyimekân Motifi”. Ermenek Araştırmaları II (Coğrafya-Edebiyat-Eğitim-Gasronomi- Güzel Sanatlar- İktisat- İşletme- İlahiyat- İletişim- Kamu Yönetimi- Turizm- Ziraat. (Ed.: Hüseyin Muşmal vd.), 131-140, Konya: Palet Yayınları.
12. DEMİRTAŞ, S. (2022). Türk Efsanelerinde Tayyimekân ve Tayyizaman Olgusu. Palet Yayınları. ISBN: 978-625-8414-42-4.
13. DEVELLİOĞLU, F. (2004). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
14. DOĞAN, O. (2020). Bitlis’ten Derlenen Efsanelerin Psiko-Sosyal ve Arketipsel Tahlili. Yayımlanmamış Doktota Tezi, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. GÖNEN, S. (2007). “Tayyimekân ve Tayyizaman Bağlamında Lâdikli Ahmet Ağa ile İlgili Efsanelerin Çözümlenmesi”. Millî Folklor, 76, 173-176.
16. KARADAVUT, Z. (2016). “Anadolu Veli Kerametlerinde Ahmet Yesevi Tesiri”. Ankara: 2016 Hoca Ahmet Yesevi Yılı Anısına Uluslararası Türk Dünyası Eğitim Bilimleri ve Sosyal Bilimler Kongresi Bildirileri. III. Cilt Türkoloji. (Ed.: Yılmaz Yeşil), 717- 724.
17. KILINÇ İNEVİ, N. (2019). “Kur’an Kaynaklı Keramet Motifleri”. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 5, 94-122.
18. KORKMAZ, E. (2003). Alevilik Bektaşilik Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kaynak Yayınları.
19. KUMARTAŞLIOĞLU, S. (2016). “Mucizeden Keramete: ‘Yerden Su Çıkarma’ Motifli Efsaneler”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 25, 119-139.
20. KUMARTAŞLIOĞLU, S. (2020). “Tayy-i Mekân Motifli Efsanelerde Savaşların Gizli Kahramanları”. Milli Folklor, C. 16, S. 128, 48-59.
21. OCAK, A. Y. (1992). Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Menâkıbnâmeler (Metodolojik Bir Yaklaşım). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
22. ÖNAY, Y. (2018). Van Yatırları ve Menkıbeleri 10. Van: Van Büyük Şehir Belediyesi Yayınları.
23. ŞIK, İ. ve ARICI, M. (2016). “Abdülkâhir Bağdâdî’nin Mucize ve Keramet Anlayışı”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 16, S. 2, 93-112.
24. TAN, M. N. (2021). “Tay”. TDV İslâm Ansiklopedisi Gözden Geçirilmiş 3. Baskı. 25 Nisan 2021. https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/EK-2/CEK215348.pdf
25. ÜNVERDİ, V. (2020). “İslâm Kelâmı Açısından Mûcize Kerâmet İlişkisi”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 16, S.2, 1-20.
26. YALÇINKAYA, F. (2008). Muş’ta Yatırlar ve Yatırlarla İlgili Anlatılan Menkıbeler. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. YALÇINKAYA, F. (2019). “Anadolu Efsanelerinde Kadın ve Çocukların Kuşa Dönüşme Motifi”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, S. 28, 945-955.