FOLKLORİK HAGİOGRAFİ: HALK ANLATILARININ İNCELENMESİNDE ANALİTİK BİR KAVRAM

Öz

Hagiografik anlatılar, kutsal kişilerin yaşamları, mucizeleri ve örnek nitelikleri üzerine odaklanan edebî ve dinî metinler olarak incelenmiştir. Ancak oluşum, aktarım ve alımlanma süreçleri, bu anlatıların yalnızca edebiyat veya teoloji çerçevesinde anlaşılmasını yetersiz kılar. Sözlü gelenek, kolektif bellek, yerel inanç pratikleri, ritüel performans ve halk anlatıcılığıyla sürekli etkileşim içinde bulunan hagiografik anlatılar, daha geniş kültürel anlamlar kazanrak folklorun bir parçası hâline gelir. Bu çalışma, kutsal anlatıların incelemesinde analitik bir kavram olarak folklorik hagiografi önermekte ve hagiografi ile folklor arasındaki ilişkiyi yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Kavram, yenir bir tür ortaya koymak ya da yerleşik kategorileri ikame etmek yerine, hagiografik anlatıların folklorik boyutlarını farklı kültürel bağlamlarda incelemeye yönelik bir çerçeve sunmaktadır. Çalışma, hagiografi araştırmaları, folklor kuramı, anlatı çalışmaları ve kültürel bellek araştırmalarını birleştiren disiplinlerarası ve karşılaştırmalı vir yaklaşım benimsemektedir. Mit, efsane, destan, biyografi, kahraman biyografisi, dinî masal, mesel, memorat ve menkıbe gibi anlatı türleri arasındaki ilişkiler, ortak yapılar, tekrar eden motifler, kültürel işlevler ve aktarım biçimleri üzerinden analiz edilmektedir. Tür sınırlarının geçirgenliği ve kutsal anlatıların sözlü dolaşım, yerel yorum ve değişen kültürel bağlamlarla sürekli yeniden şekillenmesi özellikle vurgulanmaktadır. Bulgular, hagiografik anlatıların durağan metinler değil, tarihsel bellek, sözlü gelenek, ritüel pratik ve halk kültürü etkileşimiyle gelişen dinamik kültürel ifadeler olduğunu göstermektedir. Mucizevi doğumlar, olağanüstü yolculuklar, kahramanca eylemler, doğaüstü müdahaleler, kutsal mekânlar ve örnek yaşamlar gibi motifler farklı anlatı geleneklerinde dolaşarak melez biçimler yaratmakta bu da geleneksel tür sınıflarndırmalarıyla açıklanamayacak bir çeşitlilik ortaya koymaktadır. Folklorik hagiografi kavramı, kutsal figürlere dair anlatıların toplulukla içinde yaratılma, uyarlanma, aktarılma ve yeniden yorumlanma süreçlerini analitik olarak görünür kılmaktadır. Çalışma ayrıca folklorik hagiografinin Türk edebiyatı ve folklor araştırmaları açısından bir değer taşıdığını ileri sürmektedir. Azizler, dervişler ve kutsal mekânlara ilişkin Türk anlatı gelenekleri genellikle menkıbe, efsane, memorat ve kıssa gibi ayrı tür kategorileriyle incelenmiştir. Önerilen kavram bu terimleri ikame etmeyip, onların ortak hagiografik özelliklerini daha geniş bir karşılaştırmalı perspektifte incelemeye imkân tanıyan tamamlayıcı bir analitik söz dağarcığı sunmaktadır. Türk anlatı geleneklerini uluslararası hagiografi ve folklor tartışmalarıyla ilişkilendirerek kavramsal açıklığa ve disiplinlerarası yönteme katkı sağlamaktadır. Daha genel olarak, folklorik hagiografinin folklor, kutsal anlatılar ve kolektif bellek etkileşimini farklı kültürel gelenekler içinde araştırmaya yönelik işlevsel bir analitik çerçeve sunduğu gösterilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• folklor
• hagiografi
• folklorik hagiografi
• anlatı
• kültürel bellek

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

2219 TÜBİTAK

Etik Beyan

Çalışmanın etik kurul iznine gereksinimi yoktur

Teşekkür

Bu çalışma, TÜBİTAK 2219-Yurt Dışı Doktora Sonrası Araştırma Burs Programı kapsamında desteklenmiştir. Araştırma, 2017–2018 yıllarında Amerika Birleşik Devletleri'nde Harvard Üniversitesinde yürütülmüştür. Sağlanan akademik ortam için Harvard Üniversitesine, mali ve akademik destek için ise TÜBİTAK'a teşekkür ederim.

FOLKLORIC HAGIOGRAPHY: AN ANALYTICAL CONCEPT FOR THE STUDY OF FOLK NARRATIVES

Öz

Hagiographic narratives have traditionally been examined as literary and religious texts focusing on the lives, miracles, and exemplary qualities of sacred figures. However, their processes of formation, transmission, and reception reveal that they cannot be understood solely within the boundaries of literary or theological studies. Through continuous interaction with oral tradition, collective memory, local belief practices, ritual performance, and vernacal storytelling, hagiographic narratives acquire broader cultural meanings and become integral components of folklore. This study proposes folkloric hagiography as an analytical concept for the study of sacred narratives, aiming to reconsider the relationship between hagiography and folklore. Rather than introducing a new literary genre or replacing established narrative categories, the concept provides a framework for examining the folkloric dimensions of hagiographic narratives across diverse cultural contexts. The study adopts an interdisciplinary and comparative approach, drawing on hagiography studies, folklore theory, narratice studies, and cultural memory research. It explores the relationship between hagiography and a range of narrative forms, including myth, legend, epic, biography, heroic biography, religious fairy tales, parables, memorates, and menkıbe. Instead of treating these forms as isolated genres, the analysis focuses on their shared narrative structures, recurring motifs, cultural functions, and modes of transmission. Particular attention is given to the permeability of genre boundaries and to the ways sacred narratives are continually reshaped through oral circulation, local interpretation, and shifting cultural contexts. The findins demonstrate that hagiographic narratices function as dynamic cultural expressions rather than fixed textual forms. Their narrative devolopment depends on the interaction of historical memory, oral tradation, ritual practice, and vernacular culture. Motifs such as miraculous births, extraordinary journeys, heroic deeds, supernatural intervention, sacred places, and exemplary lives circulate across different narrative traditions, producing hybrid forms that cannot be adequately explained through conventional genre classifications alone. Accordingly, the proposed the concept of folkloric hagiography makes these interactions analytically visible by emphasizing the processes through which narratives of sacred figures are created, adapted, transmitted, and reinterpreted within communities. The study further argues that folkloric hagiography has particular value for Turkish literary and folklore studies. Turkish narratice traditions concerning saints, dervishes, and sacred places have generally been examined through separate genre categories such as menkıbe, legend, memorate, and kıssa. The proposed concept does not replace thes established terms; rather, it provides a complementary analytical vocabulary that enables their common hagiographic characteristics to be examined within a broader comparative perspective. By connecting Turkish narratice traditions with international discussions in hagiography and folklore studies, the concept contributes both to conceptual clarification and to interdisciplinary methodology. More broadly, the article demonstrates that folkloric hagiography offers a functional analytical framework for investigating the interaction of folklore, sacred narratives, and collective memory across different cultural traditions.

Anahtar Kelimeler

• folklore
• hagiography
• folkloric hagiography
• narrative
• cultural memory

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

2219 TÜBİTAK

Etik Beyan

This study does not require approval from an ethics committee.

Teşekkür

This study was supported by the Scientific and Technological Research Council of Türkiye (TÜBİTAK) through the 2219 International Postdoctoral Research Fellowship Program. The research was conducted at Harvard University, USA, during 2017–2018. The authors would like to thank Harvard University for providing the academic environment and TÜBİTAK for its financial support.

Kaynakça

1. AVERINTSEV, S. S. (2004). “From Biography to Hagiography: Some Stable Patterns in the Greek and Latin Tradition of Lives, Including Lives of the Saints”. Mapping lives: The Uses of Biography. (Eds.: F. Theuws & J. L. Nelson), 19–36, Brepols.
2. BALBERG, M. (2015). “Omen and Anti-Omen: The Rabbinic Hagiography of the Scapegoat’s Scarlet Ribbon”. Archiv für Religionsgeschichte. C.16, S.1, 25-45.
3. BARS, M. E. (2017). “The Genre Problem of the Prose Narratives in Oral Tradition”. Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi, C.1, S.2, 39–51.
4. BAUMAN, R. (2006). “Tür”, Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 1 (Çev.: H. S. Sipahioğlu). (Hzl.: M. Ö. Oğuz vd.). 165-170, Ankara: Geleneksel Yayınları.
5. BROWN, P. (1981). The Cult of the Saints, Its Rise and Fucntion in Latin Christianity. Chicago: The University of Chicago Press.
6. BEN-AMOS, D. (1967). Sweet Words: Storytelling Events in Benin. Doctoral Dissertation. Indiana University.
7. ÇOBANOĞLU, Ö. (2003). Türk Halk Kültüründe Memoratlar ve Halk İnançları. Ankara: Akçağ Yayınları.
8. DEBİÉ, M. (2010). “Writing History as Histoires: The Biographical Dimension of East-Syriac Historiography”, Writing 'True Stories': Historians and Hagiographers in the Late Antique and Medieval Near East. (Haz.: A. Papaconstantinou, M. Debié ve H. Kennedy), 43–75, Turnhout: Brepols.

9. DÊGH, L. (2006). “Halk Anlatısı” Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 1. (Çev.: Zerrin Karagülle). (Hzl.: M. Öcal Oğuz vd.). 203-234, Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
10. DELEHAYE, H. (1906). The Legends of the Saints: An introduction to Hagiography. (Çev.:V. M. Crawford,). University of Notre Dame Press.
11. DERVİŞCEMALOĞLU, B. (2024). Anlatıbilimine Giriş. İstanbul: Dergâh Yayınları.
12. DUNDES, A., & Bronner, S. J. (2007). The Meaning of Folklore: The Analytical Essays of Alan Dundes. Logan: Utah State University Press.
13. EREN, M. (2013). “A Study on the Boundary and Limitations of the Conceptualization of Folk Beliefs”. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish. C.8,S.13, 857-865.
14. FRYE, N. (1957). Anatomy of Criticism: Four essays. Princeton University Press.
15. GREGG, R. C. (2015). Shared Stories, Rival Tellings: Early Encounters of Jews, Christians, and Muslims. Oxford University Press.
16. HAN, B..-C. (2024). Anlatının Krizi. (Çev.: M. Erşen). İstanbul: Ketebe.
17. HALLAÇ, A. T. (2018). “Ambiguity on Definitions of Memorate Concept and an Attempt to Definition”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi. C.2, 181-211.
18. HONKO, L. (1989). Folkloristic Theories of Genre. (Edt.: Anna-Leena Siikala) (ed.)Studies in Oral Narrative. Special Issue of Studia Fennica, C.33. 13-28. Helsinki: Finnish Literature Society.
19. GEARY, P. J. (1991). Furta Sacra: Thefts of Relics in the Central Middle Ages. Princeton: Princeton University Press.
20. KRAJEWSKİ, E. M. G. (1963). Archetypal Narratives: Towards a Theological Appreciation of Early Celtic Hagiography. Doctoral Dissertation. University of Wales Trinity Saint David.
21. LÉVİ-STRAUSS, C.(2015). Structural Anthropology. Basic Books.
22. MACAULAY, R. (2001). “The Question of Genre.” Style and Sociolinguistic. (Edt.: P. Eckert & J. R. Rickford), 78–85, Cambridge University Press.
23. MOROZ, A. (2014). “Folkloric Hagiography and the Popular Cult of Saints: Formation of Beliefs and Plots. Scrinium: Journal of Patrology, Critical Hagiography and Ecclesiastical History. C.10, 219–230. Piscataway, NJ: Gorgias Press.
24. MOROZ, A., & Pigin, A. V. (2019). “Studies into the Folk Hagiography of the Russian North: Judas Koneschelsky”. Scrinium: Journal of Patrology and Critical Hagiography, C.15, S.1, 277–296.
25. OCAK, A. Y. (1992). Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Menâkıbnâmeler (Metodolojik Bir Yaklaşım). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
26. PAPANDREA, J. L. (2017). “Review of the Book The Gospel According to Heretics: Discovering Orthodoxy Through Early Christian”, Journal of Early Christian Studies, C.25, S.3, 493–495.
27. PEHLİVAN, G. (2009). “Dini Şahsiyetler Hakkında Oluşan Anlatılar”. Millî Folklor. 21(83), 88–96.
28. PRIMIANO, L. N. (1995). “Vernacular Religion and the Search for Method in Religious Folklife”. Western Folklore. C.54, S.1, 37–56.
29. ROTHSTEİN, M. (2016). “Hagiography: A Note on the Narrative Exaltation of Sect Leaders and Heads of New Religions”. The Oxford Handbook of New Religious Movements. (Edt.: J. R. Lewis & I. Tøllefsen), C. II. 393–400, Oxford University Press.
30. SIZGORICH, T. (2011). “Become Infidels or We will Throw You into the Fire”: The Martyrs of Najrān in Early Muslim Historiography, Hagiography, and Qurʾānic Exegesis”. Writing “True Stories”: Historians and Hagiographers in the Late Antique and Medieval Near East. (Edt.: A. Papaconstantinou, M. Debié ve H. Kennedy),125–148, Turnhout: Brepols.
31. UTKU, N. (2013). “Biyografik Tarih Yazımı İçinde Siyer”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, C.44, S.1, 263–290.
32. UYGUR, H. K. (2015). “Kutsal Mekân Bağlamında Mardin Süryanilerinin Anlatıları”. Basılmamış Doktora Tezi. Haccettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. WILHITE, D. E. (2015). The Gospel According to Heretics: Discovering Orthodoxy Through Early Christian Conflicts. Baker Academic.
34. ZIMMERN, M. (2007). Hagiography and the Cult of Saints in the Diocese of Liège, c. 700–980. Doctoral Dissertation, University of St Andrews. https://research-repository.st-andrews.ac.uk/handle/10023/358.