The Representation of the Cultural and Ideological Construction Process of the Modern State through Films about Forming Orchestras in Turkish Cinema

Öz

The modernization of the Republic of Turkey involved not only political and institutional reforms but also profound cultural and aesthetic restructuring. Within this process, art, particularly music, served as a crucial instrument for establishing social order and reinforcing national identity. Polyphony and orchestral practice became symbols of modernization, embodying discipline, harmony, and order. Beyond music, the orchestra functions as a metaphor for the modern state’s organization, requiring individuals to cooperate in coordinated unity. This study analyzes Selamsız Bandosu (1987), Beynelmilel (2007), and Bir Cumhuriyet Şarkısı (2024), focusing on how the orchestra metaphor reflects the role of culture and ideology in constructing the modern Turkish state. Each film illustrates a distinct political era, revealing the state’s attempts to consolidate cultural hegemony, the forms these efforts assumed, and their frequent failures within the cinematic field. Employing a qualitative approach, the research situates each film within its political, social, and cultural context. The theoretical framework draws on Gramsci’s concept of hegemony, Foucault’s power-knowledge relation, Hall’s theory of representation, and Althusser’s ideology theory. Through these perspectives, cinema is approached not merely as an aesthetic form but as a key arena for cultural power, national identity formation, and ideological struggle.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Modernization
• Orchestra Metaphor
• Cultural Hegemony
• Cinematic Representation
• Modern State Construction

Türk Sinemasında Orkestra Kurma Filmleri Üzerinden Modern Devletin Kültürel ve İdeolojik İnşa Sürecinin Temsili

Öz

Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşme süreci, siyasal ve kurumsal dönüşümlerin yanında, kültürel ve estetik boyutları da içeren çok yönlü bir yeniden yapılanmayı kapsamaktadır. Bu süreçte sanat, özellikle müzik, toplumsal düzenin tesisi ve ulusal kimliğin pekiştirilmesinde merkezi bir araç olarak kullanılmıştır. Çok seslilik ve orkestra, modernleşme ideolojisinin disiplin, uyum ve düzen değerlerini yansıtan güçlü sembollerinden biri haline gelmiştir. Orkestra, müziğin ötesinde, bireylerin kolektif uyum içinde işbirliği yapmasını gerektiren yapısıyla modern devletin örgütlenme biçiminin metaforu olarak işlev görmektedir. Bu çalışma, Selamsız Bandosu (1987), Beynelmilel (2007) ve Bir Cumhuriyet Şarkısı (2024) filmlerini inceleyerek orkestra metaforunun Türkiye’de modern devletin ideolojik ve kültürel inşa sürecindeki rolünü analiz etmektedir. Farklı siyasal dönemleri yansıtan bu filmler, devletin kültürel hegemonya kurma girişimlerini, bu girişimlerin aldığı biçimleri ve uğradığı başarısızlıkları sinemasal düzlemde görünür kılmaktadır. Filmler, nitel araştırma yöntemine dayalı olarak kendi bağlamları içerisinde yorumlayıcı bir yaklaşımla incelenmiş; film anlatılarında yer alan olay ve olguların temsil ettiği anlamlar ile filmler arasındaki farklı ilişkisel bağlamlar çözümlemeye tabi tutulmuştur. Çalışmanın teorik çerçevesi, Hall’un temsil kuramına dayanmaktadır. Temsil, Gramsci’nin hegemonya kavramı, Foucault’nun iktidar-bilgi ilişkisi ve Althusser’in ideoloji teorisiyle desteklenmektedir. Bu yaklaşımlar, sinemanın hem estetik bir ifade alanı hem de kültürel iktidar üretiminin aracı olarak, ulus inşa sürecinin ve ideolojik mücadelenin önemli bir sahnesi olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Modernleşmesi
• Orkestra Metaforu
• Kültürel İktidar
• Sinema Temsili
• Modern Devlet İnşası

Kaynakça

1. Acun, F. (2020). Değişme ve süreklilik, Osmanlı’nın torunları, Cumhuriyet’in çocukları. M. Zencirkıran (Ed.), Dünden bugüne Türkiye’nin toplumsal yapısı (41–59). Bursa: Dora Basın Yayın.
2. Ahmad, F. (2014). Bir kimlik peşinde Türkiye (S. C. Karadeli, Çev.). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
3. Akbulut, H. (2012). Yeşilçam’dan yeni Türk sinemasına melodramatik imgelem. İstanbul: Hayalperest.
4. Akşin, S. (2019). Kısa Türkiye tarihi (26. basım). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
5. Althusser, L. (2016). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (5. baskı). İstanbul: İthaki Yayınları.
6. Anderson, B. (2020). Hayali cemaatler: Milliyetçiliğin kökenleri ve yayılması (2. baskı). İstanbul: Metis
7. Arslan, U. T. (2005). Bu kâbuslar neden Cemil: Yeşilçam’da erkeklik ve mazlumluk. İstanbul: Metis Yayınları.
8. Ataay, F. (2019). Türkiye demokrasi tarihi – 1789’dan günümüze. Ankara: Nika Yayınevi.

9. Atalay, O. (2018). Türk’e tapmak: Seküler din ve iki savaş arası Kemalizm. İstanbul: İletişim Yayınları.
10. Aytekin, H. (2019). Selamsız Bandosu TV – Selamsız Bandosu filmi yazarları ile samimi bir söyleşi [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=GSYqkimJYRc
11. Batuman, B. (2019). Kentin suretleri: Mekan ve görsel politika. Ankara: Dipnot Yayınları.
12. Belge, M. (1983). Tarihten güncelliğe. İstanbul: Alan Yayıncılık.
13. Bozdemir, O. (2018). 12 Eylül askeri darbesinin Türk sinemasına yansıması: Beynelmilel filminin göstergelbilimsel analizi. Middle Black Sea Journal of Communication Studies, 3(1), 19–28.
14. Canetti, E. (2014). Kitle ve iktidar (6. baskı; G. Aygen, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
15. Çambel, P. (1989). Atatürk, evrim, devrim ve müzik. IX. Türk Tarih Kongresi, Kongre Bildiri Kitabı, C.III, 1–xx. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
16. Çelikel, A., & Özkul, İ. (2021). Atatürk’ün müzik reformları ve Gökalp’in müzik anlayışı: Bir sentez çabası. Türk Kültür ve Sanat Araştırmaları, 9(2), 706–709.
17. Çuhadar, C. H. (2015). Atatürk’ün müzik devrimi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(2), 19–30.
18. Doğan, N. (2025). Ziya Gökalp düşüncesinde uluslaşma, modernleşme ve eğitim. Ankara: İmge Kitabevi
19. Ertaylan, A. (2010). Türk modernleşmesinin otoriter ve metonomik niteliğinin sunumu: Beynelmilel filminin eleştirel çözümlemesi. Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Yeni Düşünceler Hakemli E-Dergisi, (5), 79–94.
20. Foucault, M. (2005). Özne ve iktidar (I. Ergüden & O. Akınhay, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
21. Gökalp, Z. (2004). Türkçülük ve Türk milliyetçiliği. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Gökalp, Z. (2007). Seçmeler. İstanbul: Morpa Kültür Yayınları.
23. Gökalp, Z. (2007a). Türkleşmek, İslamlaşmak, muasırlaşmak. İstanbul: Akvaryum Yayınevi
24. Gramsci, A. (2014). Hapishane defterleri (A. Cemgil, Çev.). İstanbul: Belge Yayınları.
25. Hall, S. (2017). Temsil: Kültürel temsiller ve anlamlandırma uygulamaları (İ. Dündar, Çev.). İstanbul: Pinhan Yayınları.
26. Hobsbawm, E. (2006). Kısa 20. yüzyıl: 1914–1991 aşırılıklar çağı (Y. Alogan, Çev.; 2. bs.). İstanbul: Everest Yayınları.
27. Hobsbawm, E. (2014). Milletler ve milliyetçilik (O. Akınhay, Çev.; 5. bs.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
28. Kahraman, H. B. (2005). Türk milliyetçi romantizminin sonu: Kurucu modernist ideolojinin dönüşümü ve yazınsal söylem. A. Öncü & O. Tekelioğlu (Ed.), Şerif Mardin’e armağan (105–152). İstanbul: İletişim Yayınları.
29. Kaplan, Z., & Sakar, M. H. (2024). Erken Cumhuriyet döneminden günümüze okul müzik eğitiminde ulusal kimlik inşası. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 15(3), 2814–2837. https://doi.org/10.51460/baebd.1465318
30. Karal, E. Z. (1986). Atatürk’ten düşünceler. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
31. Kaya, Y. (2012). Erken Cumhuriyet döneminde kökten modernleşmenin bir göstergesi olarak ‘Musiki İnkılabı’. History Studies - International Journal of History, 4(1), 180–298. https://doi.org/10.9737/hist_503
32. Kaygusuz, E. (2023). Mutlu ol, bu bir emirdir filmi üzerinden erken Cumhuriyet dönemi'nde müzik ve simgesel iktidar. Yedi: Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi, Cumhuriyet Özel Sayısı, 87–100. https://doi.org/10.17484/yedi.1329530
33. Köker, L. (2009). Modernleşme, Kemalizm ve demokrasi (11. baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
34. Kutluk, F. (2018). Atatürk ve müzik yazını eleştirisi. F. Kutluk (Ed.), Cumhuriyetin müzik politikaları (231-246). İstanbul: H2O Kitap.
35. Kuyucak Esen, Ş. (2010). Türk sinemasının kilometre taşları. İstanbul: Agora Kitaplığı.
36. Lewis, B. (1984). Modern Türkiye’nin doğuşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
37. Mango, A. (2000). Atatürk: Modern Türkiye’nin kurucusu (N. Uğurlu, Çev.). İstanbul: Sabah Kitapları.
38. Mardin, Ş. (1993). Türkiye’de din ve siyaset, makaleler 3 (3. baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
39. Mardin, Ş. (2011). Türk modernleşmesi, makaleler 4 (20. baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
40. Mardin, Ş. (2015). Türkiye’de toplum ve siyaset (21. basım). İstanbul: İletişim Yayınları.
41. Oskay, Ü., Bozdoğan, E., & Umarusman, İ. (1962). Sosyal ve kültürel düşünceleriyle Atatürk. Ankara: Atatürkçüler Derneği Yayınları.
42. Öçal, E. U. (2025). Türkiye'de müzik politikası ve örgütlenmesi, 1923–2023. Ankara: İmge.
43. Özbek, M. (2013). Popüler kültür: Orhan Gencebay arabeski (11. baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
44. Parla, T. (2005). Şerif Mardin’in Türkiye düşünce tarihine öncü katkıları. A. Öncü & O. Tekelioğlu (Ed.), Şerif Mardin’e armağan (13–30). İstanbul: İletişim Yayınları.
45. Sayıcı, F. (2016). Son dönem Türk sinemasında gerçekçilik. İstanbul: Literatürk.
46. Şahinboy, D. (2010). Dünya penceresinden Türk sineması. A. Şen (Ed.), Türk sinemasında yerli arayışlar (35–43). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
47. Suner, A. (2006). Hayalet ev: Yeni Türk sinemasında aidiyet, kimlik ve bellek. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
48. Tekeli, İ. (2009). Modernizm, modernite ve Türkiye’nin kent planlama tarihi. Ankara: İdeal Kent Yayınları.
49. Vikipedi. (2025, 6 Ağustos). Gevende. https://tr.wikipedia.org/wiki/Gevende
50. Yıldız, A. (2001). “Ne mutlu Türküm diyebilene”: Türk ulusal kimliğinin etno-seküler sınırları. Ankara: İletişim Yayınları.
51. Yöre, S. (2018). Türk ulusuna müzik arayışları: Sentez mi, kültürel transplantasyon mu?. F. Kutluk (Ed.), Cumhuriyetin müzik politikaları içinde (1–14). İstanbul: H2O Kitap.
52. Yücel, Ü. (2004). Atatürk döneminde sanat yaşamı. Çağdaş düşüncenin ışığında Atatürk (415–478). İstanbul: Dr. Nejat F. Eczacıbaşı Vakfı Yayınları.