Taqlid in Muhammad b. Yusuf al-Sanūsī

Yıl 2025, Sayı: 25, 235 - 264, 18.06.2025

Nuran Öndeş

https://doi.org/10.16947/fsmia.1722284

Öz

Questions such as “Who is a muqallid?” and “Can one have certainty without
evidence?” have been significant topics of debate in the history of Islamic thought. While
taqlid has been accepted in practical matters, its validity in the realm of faith has been
a subject of contention among theologians. Some defended the validity of a muqallid’s
faith, whereas others argued that one cannot be a true believer without escaping imitation.
Abū ʿAbdullāh Muḥammad b. Yūsuf b. ʿUmar b. Shuʿayb al-Sanūsī (895/1490),
whose life details are rather limited , engaged in theology and Sufism and successfully
represented Ashʿarism in the Maghreb. This study seeks to answer questions such as:
Who döşe Sanūsī define as a muqallid? What distinguishes his definition from others?
Does he consider the faith of a muqallid invalid? These questions are addressed using
summarization and content analysis methods based on Sanūsī’s own commentaries. In this
context, it is understood that Sanūsī defines a muqallid as someone who lacks certainty
and whose knowledge remains at the level of doubt. Consequently, he asserts that the
faith of a muqallid is not valid. He emphasized in all his works that this view aligns with
the opinion of the majority of scholars (jumhūr al-ʿulamāʾ) and supported its correctness
with evidence from the Qur’an, Sunnah, consensus (ijmāʿ), and rational arguments.

Anahtar Kelimeler

Kelam , Ash’arism , Sanūsī , muqallid

Muhammed b.Yûsuf es-Senûsî’de Taklîd

Öz

“Mukallid kimdir?”, “Delil olmadan da cezm sahibi olunur mu?” gibi sorular İslam
düşünce tarihinde önemli tartışma konusu olmuştur. Taklîdin, amelî uygulamalarda
kabul edilmiş olsa da inanç alanında geçerli olup olmadığı konusunda kelâmcılar
arasında ihtilaf oluşmuştur. Mukallidin imanının geçerliliğini savunanlar olduğu gibi
taklîdden kurtulmadan kişinin gerçek bir mümin olamayacağını düşünen yaklaşımlar da
bulunmaktadır. Hayatı hakkında fazla bilgi olmayan Ebû Abdillâh Muhammed b. Yûsuf
b. Ömer b. Şuayb es-Senûsî kelâm ve tasavvufla ilgilenmiş, Eş’ârîliği Mağrip’te başarılı
bir şekilde temsil etmiştir. Bu araştırmada, Senûsî’ye göre mukallidin kim olduğu, onun
mukallid tanımını diğerlerinden farklılaştıran hususların neler olduğu, mukallidin imanını
geçersiz sayıp saymadığı vb. sorulara cevap aranmıştır. Bu soruların cevapları Senûsî’nin
kendi kitaplarına yazdığı şerhler üzerinden metin tahlili ve içerik analizi yöntemleri
kullanılarak açıklanmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda Senûsî’nin mukallidi cezme sahip
olmayan, bilgisi şüphe düzeyinde kalmış bir kişi olarak tanımladığı anlaşılmıştır. Bu
sebeple ona göre mukallidin imanı sahih değildir. Bu görüşün cumhûrü’l-ulemânın
görüşü olduğunu her kitabında vurgulamış ve doğruluğunu ispat için kitap, sünnet ve
icmâ’dan deliller getirmiş; ayrıca aklî delilleri de sıklıkla kullanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Eş’arîlik , Senûsî , mukallid

Kaynakça

• Aruçi, Muhammed, “Senûsî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (Erişim Tarihi: 8 Aralık 2024); https://islamansiklopedisi.org.tr/senusimuhammed- b-yusuf.
• Bozkurt, Mustafa, “Mâtürîdî’de Hakikat, Taklid ve Tahkik Açısından İman”, Uluğ Bir Çınar: İmam Mâtürîdî: Uluslararası Sempozyumu Tebliğler Kitabı, ed. Ahmet Kartal, 1/405, İstanbul, Doğu Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2014.
• Bâkıllânî, Kâdî Ebî Bekr Muhammed b. Tayyib, el-İnsâf fi-mâ yecibu i’tikâdukuhu ve-lâ yecûzu el’cehl bihî, Kahire, el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 2000.