The Thematic Vocabulary of the Nouns in Masdar-nāme-yi Turkī

Yıl 2025, Sayı: 26, 257 - 285, 18.12.2025

Sevda Kaman

https://doi.org/10.16947/fsmia.1766087

Öz

The Mughal Empire, which rapidly expanded its borders to encompass much of
India, Afghanistan, Pakistan, and Bangladesh, possessed a cosmopolitan structure in
which a variety of languages - such as Persian, Arabic, Hindi, and Urdu were spoken.
While Arabic retained its authority as the language of religion, from the late 16th century
onward Persian became a key instrument of administration, culture, and power in
the Mughal Empire. Chagatai Turkish, which the founder of the empire, Babur Shah
(1483–1530) (AH 888-937), designated as the official language, gradually turned into
a vernacular known only by the court elite and the military. In an effort to preserve
their ancestral language, court officials and administrators promoted the teaching of
Turkish and supported the production of instructional materials such as grammars and
dictionaries. One of these is the Masdar-nāme-yi Turkī, written by Mîr Îsâoğlu Hâcı
Şâşî in 1090 AH / 1679 CE upon the order of Bahadur Shah I. Prepared bilingually in
Chaghatay Turkish and Persian, the work functions as both a dictionary and grammar,
and while listing nouns it partially employs a thematic method The first part of the
study introduces the Masdar-nāme-yi Turkī, while the second part provides a thematic
classification and content analysis of nouns in the work through document analysis.. The
aim of the study is to draw attention to the vocabulary and thematic structure of the work,
which provides information about the daily life and cultural contex of the period in which
the work was written, and to provide data for research on identifying the shared lexicon of
dictionaries compiled in the Mughal Empire, comparing these dictionaries thematically,
and for lexicoglogical and sociolinguistic studies.

Anahtar Kelimeler

The Mughal Empire , Chagatai Turkish , Chagatai-Persian dictionaries , thematic dictionary , nouns

Masdar-nāme-yi Türkī’deki İsimlerin Tematik Söz Varlığı

Öz

Hindistan, Afganistan, Pakistan ve Bangladeş’in büyük bir kısmını kapsayan
sınırlarıyla kısa zamanda büyüyen Bâbürlü Devletinin Farsça, Arapça, Hintçe, Urduca
gibi çeşitli dillerin konuşulduğu kozmopolit bir yapısı vardır. Arapça din dili olarak
gücünü korurken 16. yüzyılın sonlarından itibaren Farsça, Bâbürlü Devletinde yönetim,
kültür ve güç aracı haline gelmiştir. Devletin kurucusu Bâbür Şah’ın (H. 888/M. 1483- H.
937/ M. 1530) resmî dil tayin ettiği Çağatay Türkçesi yalnızca saray erkânının ve ordunun
bildiği yerel dile dönüşmüştür. Bu sebeplerle saray erkânı ve yöneticiler ata dillerinin
öğrenilmesi ve korunması için Türkçe dersleri almışlar, Çağatay Türkçesini öğreten
sözlük ve gramer kitaplarının yazılmasını teşvik etmişlerdir. Bunlardan biri Mîr Îsâoğlu
Hâcı Şâşî’nin I. Bahadır Şah’ın emriyle H. 1090/ M. 1679 yılında yazdığı Masdarnāme-
yi Türkī’dir. Çağatay Türkçesi-Farsça olarak iki dilli hazırlanan ve sözlük-gramer
niteliği taşıyan eserde isimler sıralanırken kısmi olarak tematik usulden faydalanılmıştır.
Çalışmanın birinci bölümünde Masdar-nāme-yi Türkī tanıtılmış; ikinci bölümünde
doküman analizi yapılarak eserdeki isimlerin tematik tasnifi ve içerik değerlendirilmesi
yapılmıştır. Çalışmanın amacı eserin yazıldığı dönemin gündelik hayatına, kültürel
yapısına dair bilgiler içeren söz varlığına ve tematik yapısına dikkati çekmek, Bâbürlü Devleti zamanında yazılan sözlüklerin ortak söz varlığının tespit edilmesine ve bu
sözlüklerin tematik yönden karşılaştırılmasına yönelik araştırmalara, sözlükbilim toplumsal
dilbilim çalışmalarına veri sunmaktır.

Anahtar Kelimeler

Bâbürlü Devleti , Çağatay Türkçesi , Çağatayca-Farsça sözlükler , tematik sözlük , isimler

Kaynakça

• Ahmed, Akbar S., Hindistan’da İslâm Kültürü Çalışmaları, İstanbul, İnsan Yayınları, 1995.
• Akdemir, Yılmaz, Senglâh’ın Tematik Sözlüğü (İsimler), İstanbul, Kriter Yayınevi, 2020.
• Alam, Muzaffar, Hindistan’da İslam/Siyaset Dili ve Siyaset Kültürünün İnşası [1200-1800], çev. İhsan Durdu, İstanbul, VakıfBank Kültür Yayınları, 2022.