İslam Savaş Sanatında Yanıcı ve Yakıcı Aletler: Memlûk Devri Üstatları: Hasan er-Rammâh’ın Mirası ve Zerdkâş Erenbuğa’nın Şaşırtıcı Yakıcı Aletleri

Yıl 2025, Sayı: 26, 31 - 58, 18.12.2025

Mustafa Kaçar , Hacı Yaver Çerçi

https://doi.org/10.16947/fsmia.1843785

Öz

Bu çalışma Memlûk Devleti döneminde yetişmiş, Memlûk Ordusuna hizmet eden
iki askeri üstat ve eserlerinde yer alan savaş aletleri hakkındadır. İnsanların savaşlarda
kullandıkları aletlerin sürekli değişmesi ve gelişmesi tarihsel bir olgudur. Her yeni silah
savaşın seyrini değiştirmektedir. Tarihte buna verilecek en uygun örneklerden biri Rum
ateşidir. Neft temelli bu silah Doğu Roma İmparatorluğunun rakiplerine karşı üstünlük
kurmasının en büyük etkeni kabul edilir. Memlûk Devleti zamanında savaş aletleri üreten
ve bunu eserleri ile tanıtan ilk Memlûklü silah ustası Hasan er-Rammâh’tır (1295). Kitâb
el-Furûsiyye ve’l menâsib el-Ḥarbiyye (1285) isimli, askerî binicilik ve yanıcı ve yakıcı silahlar üzerine olan eserinde birçok silah aletinin yapımını anlatmıştır. Bu tür askeri
metinlere furûsiyye denmektedir. Furûsiyye yazarı er-Rammâh kendisinden sonra birçok
kişiye örnek olmuştur. Ez-Zerdkâş bu kişilerden olup 1373 yılında telif ettiği Kitab el-
Enik fi’l menâcnik isimli eserinde mancınıklar, yanıcı ve yakıcı silahları tarif etmiştir. Bu
çalışmada iki silah ustasının eserleri ve savaşlarda kullanılan aletleri incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

Memlûk Devleti , er-Rammâh , ez-Zerdkâş , neft , barut , savaş aletleri

Incendiary and Combustible Weapons in Islamic Art of War: Two Mamluk Masters of Martial Arts: Hasan al-Rammah and Erenbugha al-Zardkash and Their Astonishing and Firing Weapons of War

Öz

This study focuses on two military masters who served in the Mamluk army
during the Mamluk Sultanate period and the war instruments detailed in their works.
The continuous evolution and development of weapons used in warfare is a historical
phenomenon, with each new weapon capable of altering the course of battle. One of the
most suitable historical examples of this is Greek fire, a naphtha-based weapon credited
with significantly contributing to the Eastern Roman Empire’s dominance over its rivals.
During the Mamluk period, the first Mamluk weapons master to produce and document
war instruments was Hasan al-Rammah (d. 1295). In his work dated in 1285 “Kitāb
al-Furūsiyya wa al-Manāsib al-Harbiyya”, which focuses on military horsemanship
and incendiary and explosive weapons, he describes the construction of various war
instruments. Such military texts are known as Furūsiyya. Hasan al-Rammah set a precedent
for many who followed him. Among these is Arenbugha ez-Zardkāsh, who, in 1373,
authored “Kitāb al-Anīq fī al-Manājik”, a work that describes catapults, the incendiary
and explosive weapons. He also described and illustrated fire pots, gunpowder-loaded
arrows and spears, and clubs. In this study, the works of these two masters and the
devices used in warfare will be examined.

Anahtar Kelimeler

The Mamluk Sultanate , al-Rammāh , al-Zardkāsh , naphtha , gunpowder , war instruments

Kaynakça

• Erenbuğa ez-Zerdkâş, Kitab el-Enîk fî’l-menâcnîk, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, III. Ahmed, nr. 3469, vr. 15a-55a.
• Hasan er-Rammâh, Kitâb el- Furûsiyye ve’l-menâṣib el-ḥarbiyye, Bibliothèque nationale de France (Bnf Gallica), 2. cilt, Arabe 2825 - Arabe 2829.
• Al-Hassan, Ahmad Y., Furûsiyye ve’l Menâsib el-Ḥarbiyye, Aleppo, Aleppo University, 1998.