XX. Yüzyılda Osmanlıda Üretilmiş İlm-i Hayvânât-ı Tıbbiye ve Zirâîye ile Kimyâ-yı Uzvî İsimli Fen Bilimleri Eserlerinin Tanıtılması

Yıl 2025, Sayı: 26, 99 - 123, 18.12.2025

Nazıme Özgür Tamdoğan

https://doi.org/10.16947/fsmia.1843806

Öz

Osmanlıda bilimde modernleşme süreci ve bilginin dolaşımının izleri yoğunlukla
XIX. yüzyıldan XX. yüzyıla uzanan süreçte görülmektedir. Özellikle bu yüzyıllar arasında
yaşanan zorlu siyasi ve askeri etkenlere rağmen Batı bilimini edinme çabaları ve ilmî
geleneklerin birleştirilme arayışları, modernleşme sürecinin Osmanlı Devleti tarafından
ne kadar sahiplenildiğinin en önemli göstergelerindendir. Tanzimat sonrası dönemde
bilhassa yüksek öğretim müesseselerinde yürütülen akademik faaliyetlerin etkisiyle
Batı’dan tercüme edilen bilgilerin yanı sıra, yerli telif eserlerinin yazımı da artmıştır. Bu
dönemde Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Çelebi (1873-1939) ve Kimyâger Dr. Ali Rıza Bey
(1867-1904), Osmanlı’ya XIX. yüzyılın sonlarında giren fen bilimleri alanlarından Tıbbî
Zooloji ve Ziraat ile Organik Kimya alanlarındaki eserleriyle bu bilimlerin yayılmasının
öncülerinden olmuşlardır. Bu makalede İsmail Hakkı Çelebi’ nin İlm-i Hayvânât-ı
Tıbbiye ve Zirâîye ve Kimyâger Dr. Ali Rıza Bey’in Kimyâ-yı Uzvî adlı kitaplarının çeviri
yazılarıyla, ihdas ettikleri diğer çalışmaları hakkında da bilgi verilerek Osmanlı bilimine
katkıları açıklanacaktır. Ek olarak, bu iki münevver doktorun Osmanlı’dan Türkiye
Cumhuriyeti’ne uzanan bilimsel katkılarına dair malûmât verilecektir. Çalışmanın amacı,
Osmanlı Devleti’nin son yüzyılında yetişmiş İsmail Hakkı Çelebi ve Ali Rıza Bey’in
tercüme-i hâlleri ve kaleme aldıkları fennî eserler üzerinden ilmî katkılarına ve Osmanlı
Devleti’nde XX. yüzyılda fen bilimlerinin durumuna dair bir kesit ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

İlm-i Hayvânâtı Tıbbiye ve Zirâîye , Kimya-yı Uzvî , Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı (Çelebi) , Kimyâger Dr. Ali Rıza Bey , Osmanlı’da XX. yüzyılda fen bilimleri

An Examination of the Works İlm-i Hayvânât-ı Tıbbiye ve Zirâʿîye and Kimyâ-yı Uzvî within the Framework of Natural Sciences Produced in the Twentieth-Century Ottoman Empire

Öz

The modernization process in science and the circulation of knowledge in the Ottoman
Empire are most evident in the period extending from the 19th to the 20th centuries. Efforts
to acquire Western science and the attempts to integrate it with the existing scholarly
tradition, despite the challenging political and military challenges experienced between
these centuries, are among the most significant indicators of the extent to which the
Ottoman Empire embraced this modernization process. Particularly in the post-Tanzimat
period, which best reflected the dissemination of modern science in the Ottoman Empire,
the influence of academic activities carried out in higher education institutions led not
only to the translation of Western knowledge but also to an increase in the production of
original works by Ottoman scholars. During this period, Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Çelebi
(1873-1939) and Chemist Dr. Ali Rıza Bey (1867-1904) pioneered the dissemination of
these sciences with their works in the fields of Medical Zoology and Botany and Organic
Chemistry, which entered the Ottoman Empire in the late 19th century. In this article, the
transliterations of İsmail Hakkı Çelebi’s İlm-i Hayvânât-ı Tıbbiye ve Zirâʿîye and Chemist
Dr. Ali Rıza Bey’s Kimyâ-yı Uzvî will be presented, and their contributions to Ottoman
science will be explained by also providing information about their other works that they
produced in these fields. In addition, information will be provided regarding the scientific
contributions of these two enlightened physicians extending from the Ottoman Empire to
the Republic of Turkey. The aim of this study is to present a cross-section of the scientific
contributions of İsmail Hakkı Çelebi and Ali Rıza Bey, who were raised in the last century
of the Ottoman Empire, through their translations and scientific works, and the status of
science in the Ottoman Empire in the 20th century. Thus, an attempt will be made to present
the Ottoman concept of science in the 20th century.

Anahtar Kelimeler

Medical Zoology and Botany , Organic Chemistry , Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Çelebi , Chemist Dr. Ali Rıza Bey , Science in the Ottoman Empire in the 20th century

Kaynakça

• Atatürk Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, Seyfettin Özege Nadir Eserler Koleksiyonu.
• BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Osmanlı Arşivi).
• Doktor Ali Rıza Bey, Kimyâ-yı Uzvî-i Tıbbî ve Fenn-i İspençiyârî Tatbikâtı, İstanbul, Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye-i Şâhâne Matbaası, 1319/1903-1904.