Erken Dönem Zahriyelerinin Gelişimi Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu makale, İslâmî kitap sanatlarında mushaf nüshaları ve cüz zahriyelerinin, erken
örnekleri olan geç Emevî ve erken Abbâsî dönemlerinden İlhanlı–Memlük dönemine
kadar geçirdiği biçimsel ve üslupsal dönüşümü incelemektedir. Çalışmada zahriyenin
ortaya çıkışı, işlevi ve estetik dili Emevî, Abbâsî, Mağribî, Selçuklu, İlhanlı ve Memlük
dönemi belirlenen yazma eserler üzerinden karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir.
Örneklem, Türk ve İslâm Eserleri Müzesi, Chester Beatty Kütüphanesi, Topkapı Sarayı
Müzesi Kütüphanesi ve Metropolitan Sanat Müzesi koleksiyonlarında yer alan yazmalar
ile Alain George’un yayımladığı mushaf nüshaları esas alınarak oluşturulmuştur. Elde
edilen bulgular, erken dönemde mimarî öğeler ve sade geometrik düzenlerin öne
çıktığını, Abbâsî döneminde ise dairesel kompozisyonlar, kendi sınırları içinde kapalı geometrik formlar, rozetler ve altın kullanımının artmasıyla zahriyelerdeki biçimsel
unsurlarının çeşitlendiğini göstermektedir. Batı İslâm dünyasında gelişen Mağrib mushaf
nüshalarında kare formata dayanan sayfa düzenleri, geçme bant sistemleri ve parlak
renk paletiyle özgün bir bezeme anlayışı ortaya çıkarken, Selçuklu döneminde sistemli
geometrik geçmeler ve simetrik kompozisyon şemaları belirginleşmiştir. İlhanlı ve
Memlük dönemlerinde ise büyük boyutlu mushaf nüshalarında uygulanan geniş bordürler
ve ağ/örgü temelli karmaşık geometrik düzenlemelerle zahriyelerin en gelişmiş ve anıtsal
örneklerine ulaşıldığı görülmektedir. Çalışma, zahriye tezhiplerinin ortaya çıkışını ve
gelişimini farklı dönemlere ait yazma örnekleri üzerinden karşılaştırmalı olarak ele alarak
bu bezeme alanının İslâmî kitap sanatları içindeki yerini daha bütüncül bir çerçevede
değerlendirmeyi amaçlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Zahriye
• erken İslam sanatı
• Emevî
• Abbasî
• Selçuklu
• İlhanlı

Destekleyen Kurum

Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi

Etik Beyan

Bu araştırmada etik kurul onayı gerektiren bir durum söz konusu değildir. Çalışmada kullanılan tüm kaynaklar akademik etik ilkeler doğrultusunda belirtilmiştir.

Teşekkür

Katkılarından dolayı tez danışmanım Doç. Dr. S.Hilal Arpacıoğlu'na teşekkürlerimi sunarım.

An Examination of the Development of Early Zahriye Pages

Öz

This article examines the formal and stylistic transformation of Qur’ān manuscript
and juz’ zahriye pages in Islamic book arts, from their earliest examples in the late
Umayyad and early Abbasid periods to the Ilkhanid–Mamluk era. The study comparatively
evaluates the emergence, function and aesthetic language of the zahriye through a
selection of manuscripts from the Umayyad, Abbasid, Maghribi, Seljuk, Ilkhanid and
Mamluk periods. The study’s corpus consists of manuscripts preserved in the collections
of the Turkish and Islamic Arts Museum, the Chester Beatty Library, the Topkapı Palace
Museum Library and the Metropolitan Museum of Art as well as exemplars published by
Alain George. The findings indicate that in the early period architectural elements and
simple geometric arrangements were predominant, whereas in the Abbasid period the
formal repertoire of zahriye expanded with the increased use of circular compositions,
self-contained geometric forms, rosettes and gold. In the Maghribi Qurʾān manuscripts of
the western Islamic world a distinctive decorative approach emerged and characterized
by square page formats, interlaced band systems and a vivid color palette. During the
Seljuk period, systematic geometric interlaces and symmetrical compositional schemes
became more pronounced while in the Ilkhanid and Mamluk periods the zahriye reached
their most developed and monumental forms through large-scale Qurʾān manuscripts
featuring wide borders and complex network-like geometric arrangements. The study
aims to evaluate the emergence and development of zahriye illumination within a more
comprehensive framework comparatively examining manuscript examples from different
periods and to highlight its place within the tradition of Islamic book arts.

Anahtar Kelimeler

• Zahriye
• early Islamic art
• Umayyad
• Abbasid
• Seljuk
• Ilkhanid

Destekleyen Kurum

Fatih Sultan Mehmet Vakıf University

Etik Beyan

There is no situation in this study that requires ethics committee approval. All sources used in the study have been cited in accordance with academic ethical principles.

Teşekkür

I would like to express my gratitude to my thesis advisor, Assoc. Prof. Dr. S. Hilal Arpacıoğlu, for her contributions.

Kaynakça

1. 1400. Yılında Kur’an-ı Kerim, İstanbul, Antik A.Ş. Kültür Yayınları, 2010.
2. Altıkulaç, Tayyar, Günümüze Ulaşan Mesâhif-i Kadîme ilk Mushaflar Üzerine Bir İnceleme, Ankara, TDV Yayınları, 2021.
3. Atıl, Esin, Art of the Mamluks: Renaissance of Islam, Washington, D.C., Smithsonian Institution Press, 1981.