Araştırma Makalesi

Transformer Mimarisi Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme: Teorik Temeller, Yapısal Özellikler ve Klinik Bir Uygulama

Cilt: 38 Sayı: 1 29 Mart 2026
PDF İndir
EN TR

Transformer Mimarisi Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme: Teorik Temeller, Yapısal Özellikler ve Klinik Bir Uygulama

Öz

Bu çalışma, Doğal Dil İşleme (NLP) alanında devrim yaratan Transformer mimarisinin teorik temellerini, bileşenlerini ve uygulama alanlarını kapsamlı bir biçimde ele almaktadır. İlk olarak, FNN, RNN, LSTM ve GRU gibi önceki mimariler özetlenmiş ve bu yapıların sınırlılıkları açıklanmıştır. Ardından, Transformer mimarisinin yenilikçi yapısı, özellikle self-attention ve multi-head attention mekanizmaları detaylı biçimde analiz edilmiştir. Mimari bileşenlerin matematiksel temsilleri sunularak dikkat hesaplamalarının nasıl gerçekleştiği ortaya konmuştur. Ayrıca, makalenin uygulama bölümünde, BioClinicalBERT temelli bir ilaç öneri sistemi geliştirilmiş ve bu sistemin klinik metinler üzerindeki etkinliği değerlendirilmiştir. Sonuçlar, Transformer tabanlı modellerin sağlık alanında özelleştirilmiş çözümler üretme potansiyelini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Vaswani A, Shazeer N, Parmar N, Uszkoreit J, Jones L, Gomez AN, Kaiser L, Polosukhin I. Attention Is All You Need, 2017, arXiv: 1706.03762. doi: 10.48550/arXiv.1706.03762.
  2. Cho K, van Merrienboer B, Gülçehre Ç, Bahdanau D, Bougares F, Schwenk H, Bengio Y. Learning Phrase Representations using RNN Encoder-Decoder for Statistical Machine Translation, 2014, arXiv: 1406.1078. doi: 10.48550/arXiv.1406.1078.
  3. Hochreiter S, Schmidhuber J. Long Short-Term Memory, Neural Comput, c. 9, s. 1735-1780, 1997, doi: 10.1162/neco.1997.9.8.1735.
  4. Chung J, Gülçehre Ç, Cho K, Bengio Y. Empirical Evaluation of Gated Recurrent Neural Networks on Sequence Modeling, 2014, arXiv: 1412.3555. doi: 10.48550/arXiv.1412.3555.
  5. Devlin J, Chang MW, Lee K, Toutanova K. BERT: Pre-training of Deep Bidirectional Transformers for Language Understanding, 2019, arXiv: 1810.04805. doi: 10.48550/arXiv.1810.04805.
  6. Radford A, Narasimhan K. Improving Language Understanding by Generative Pre-Training, 2018. Erişim: 18 Ağustos 2025. [Çevrimiçi]. Erişim adresi: https://www.semanticscholar.org/paper/Improving-Language-Understanding-by-Generative-Radford-Narasimhan/cd18800a0fe0b668a1cc19f2ec95b5003d0a5035
  7. Raffel C, Shazeer N, Roberts A, Lee K, Narang S, Matena M, Zhou Y, Li W, ve diğerleri. Exploring the Limits of Transfer Learning with a Unified Text-to-Text Transformer, 2023, arXiv: 1910.10683. doi: 10.48550/arXiv.1910.10683.
  8. Dosovitskiy A, Beyer L, Kolesnikov A, Weissenborn D, Zhai X, Unterthiner T, Dehghani M, Minderer M, ve diğerleri. An Image is Worth 16x16 Words: Transformers for Image Recognition at Scale, 2020, arXiv: 2010.11929. doi: 10.48550/arXiv.2010.11929.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Doğal Dil İşleme

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

29 Mart 2026

Gönderilme Tarihi

26 Haziran 2025

Kabul Tarihi

2 Kasım 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 38 Sayı: 1

Kaynak Göster

APA
Ercan, Ş., & Tanyıldızı, E. (2026). Transformer Mimarisi Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme: Teorik Temeller, Yapısal Özellikler ve Klinik Bir Uygulama. Fırat Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 38(1), 85-104. https://doi.org/10.35234/fumbd.1727903
AMA
1.Ercan Ş, Tanyıldızı E. Transformer Mimarisi Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme: Teorik Temeller, Yapısal Özellikler ve Klinik Bir Uygulama. Fırat Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi. 2026;38(1):85-104. doi:10.35234/fumbd.1727903
Chicago
Ercan, Şahika, ve Erkan Tanyıldızı. 2026. “Transformer Mimarisi Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme: Teorik Temeller, Yapısal Özellikler ve Klinik Bir Uygulama”. Fırat Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi 38 (1): 85-104. https://doi.org/10.35234/fumbd.1727903.
EndNote
Ercan Ş, Tanyıldızı E (01 Mart 2026) Transformer Mimarisi Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme: Teorik Temeller, Yapısal Özellikler ve Klinik Bir Uygulama. Fırat Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi 38 1 85–104.
IEEE
[1]Ş. Ercan ve E. Tanyıldızı, “Transformer Mimarisi Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme: Teorik Temeller, Yapısal Özellikler ve Klinik Bir Uygulama”, Fırat Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, c. 38, sy 1, ss. 85–104, Mar. 2026, doi: 10.35234/fumbd.1727903.
ISNAD
Ercan, Şahika - Tanyıldızı, Erkan. “Transformer Mimarisi Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme: Teorik Temeller, Yapısal Özellikler ve Klinik Bir Uygulama”. Fırat Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi 38/1 (01 Mart 2026): 85-104. https://doi.org/10.35234/fumbd.1727903.
JAMA
1.Ercan Ş, Tanyıldızı E. Transformer Mimarisi Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme: Teorik Temeller, Yapısal Özellikler ve Klinik Bir Uygulama. Fırat Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi. 2026;38:85–104.
MLA
Ercan, Şahika, ve Erkan Tanyıldızı. “Transformer Mimarisi Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme: Teorik Temeller, Yapısal Özellikler ve Klinik Bir Uygulama”. Fırat Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, c. 38, sy 1, Mart 2026, ss. 85-104, doi:10.35234/fumbd.1727903.
Vancouver
1.Şahika Ercan, Erkan Tanyıldızı. Transformer Mimarisi Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme: Teorik Temeller, Yapısal Özellikler ve Klinik Bir Uygulama. Fırat Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi. 01 Mart 2026;38(1):85-104. doi:10.35234/fumbd.1727903