Productivity Accounting Application: Process, Analysis and Evaluation in a Manufacturing Enterprise

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 173 - 188, 23.12.2025

Cennet Büşra Murat , Özcan Demir

https://doi.org/10.61524/fuuiibfdergi.1685655

Öz

Productivity Accounting is a specialized accounting discipline that focuses on evaluating business performance and analyzing the impact of operations on productivity levels. Productivity Accounting is an accounting discipline that focuses on evaluating the performance of businesses and analyzing the effects of their activities on the level of productivity. Especially in manufacturing businesses, measuring the productivity of factors such as raw materials, labor, machine use and energy consumption plays a critical role in providing competitive advantage. Its main purpose is to provide optimization by analyzing the relationship between inputs (labor, capital, materials) and outputs (production, sales, profit). Productivity accounting is an accounting approach that measures the efficiency of businesses' resource use and optimizes their performance. This application analyzes operational metrics such as productivity, time management, cost control and process efficiency in addition to financial data. Productivity is primarily calculated by subtracting direct material costs from sales revenue, providing a key indicator of resource utilization efficiency. Productivity accounting emphasizes that improvements in business performance and profitability are closely tied to the effective management of system constraints. In this context, the main objective of the study is to increase productivity and improve quality in production processes through the use of productivity accounting management and to analyze the problems related to product mix decisions. The study examines a manufacturing company operating in the textile sector as a case study. Within the scope of the analysis, two different income statements based on the Theory of Constraints were evaluated: Throughput Contribution and Throughput per Machine Hour. The comparative analysis revealed that the Throughput per Machine Hour method yielded higher operating profits. This finding highlights the importance of optimizing resource utilization and enhancing productivity in production processes. In conclusion, the study recommends the adoption of productivity accounting methods to improve productivity and quality levels in manufacturing businesses, as well as to implement effective cost planning and control mechanisms. This approach is particularly beneficial in resource-constrained production environments, enabling businesses to gain a competitive advantage

Anahtar Kelimeler

Productivity Accounting , Manufacturing Business , Theory of Constraints

VERİMLİLİK MUHASEBESİ UYGULAMASI: BİR ÜRETİM İŞLETMESİNDE SÜREÇ, ANALİZ VE DEĞERLENDİRME

Öz

Verimlilik Muhasebesi, işletmelerin performanslarının değerlendirilmesi ve faaliyetlerinin verimlilik düzeyi üzerindeki etkilerinin analiz edilmesine odaklanan bir muhasebe disiplinidir. Özellikle üretim işletmelerinde, hammadde, işgücü, makine kullanımı ve enerji tüketimi gibi faktörlerin verimliliğinin ölçülmesi, rekabet avantajı sağlamada kritik bir rol oynar. Temel amacı, girdiler (emek, sermaye, malzeme) ile çıktılar (üretim, satış, kâr) arasındaki ilişkiyi analiz ederek optimizasyon sağlamaktır. Verimlilik muhasebesi, işletmelerin kaynak kullanım etkinliğini ölçen ve performanslarını optimize etmeye yönelik bir muhasebe yaklaşımıdır. Bu uygulama, finansal verilerin yanı sıra üretkenlik, zaman yönetimi, maliyet kontrolü ve süreç verimliliği gibi operasyonel metrikleri de analiz eder. Verim, temel olarak satış gelirlerinden direkt malzeme maliyetlerinin çıkarılmasıyla hesaplanmakta olup, bu yöntem işletmelerin kaynak kullanım etkinliğini ölçmeye yönelik önemli bir gösterge sunmaktadır. Verimlilik muhasebesi, işletmelerin performanslarında gözlemlenen artışın ve dolayısıyla kârlılıklarının yükselmesinin, sistemlerindeki kısıtlamaların etkin bir şekilde yönetilmesine bağlı olduğunu vurgulamaktadır. Bu bağlamda, çalışmanın temel amacı, üretim süreçlerinde verimliliği artırmak ve kaliteyi iyileştirmek amacıyla verimlilik muhasebesi yönetiminin kullanılması ve ürün karmasına ilişkin sorunların analiz edilmesidir. Çalışmada, tekstil sektöründe faaliyet gösteren bir üretim işletmesi örnek olay olarak ele alınmış ve değerlendirilmiştir. İnceleme kapsamında, kısıtlar teorisine dayalı olarak iki farklı gelir tablosu analiz edilmiştir. Bunlar; verim payı ve makine saati başına verimdir. Yapılan karşılaştırmalı analiz sonucunda, makine saati başına verim yönteminin daha yüksek faaliyet kârı sağladığı tespit edilmiştir. Bu bulgu, üretim süreçlerinde kaynak kullanımının optimize edilmesi ve verimliliğin artırılması açısından önemli bir sonuç olarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, üretim işletmelerinde verimlilik ve kalite düzeylerinin artırılması, maliyet planlaması ve kontrol mekanizmalarının etkin bir şekilde uygulanabilmesi için bu yöntemin kullanılması önerilmektedir. Bu yaklaşım, özellikle kaynakların sınırlı olduğu üretim ortamlarında işletmelerin rekabet avantajı elde etmelerine katkı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

Verimlilik Muhasebesi , Üretim İşletmesi , Kısıtlar Teorisi

Destekleyen Kurum

FIRAT ÜNİVERSİTESİ

Kaynakça

• Akçimen, C., & Antmen, Z. F. (2019). Kısıtlar Teorisinde Kapasite Kısıtı ve Bir Üretim İşletmesinde Uygulaması. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, (15), 618–626.
• Albalaki, F. M. M., & Majeed, R. J. (2018). Customer Profitability Analysis, Cost System Purposes and Decision Making Process: A Research Framework. Account and Financial Management Journal, 3(5), 1547–1552. Https://Doi.Org/10.31142/Afmj/V3i5.03
• Albez, A. (2020). Maliyet Yönetiminde Verimlilik Muhasebesi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(1), 415–428.
• Aydın, S. (2018). Bir Gıda İşletmesinde Kısıtlar Teorisi Yaklaşımı ile Problem Çözümü. Yüksek Lisans Tezi, Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Yönetimi Anabilim Dalı Yönetim Organizasyon Bilim Dalı
• Bhimani, A., Horngren, C. T., Datar, S., & Foster, G. (2011). Management and Cost Accounting. Harlow: Financial Times/Prentice Hall.
• Büyükarıkan, U. (2021). Verimlilik Muhasebesi Yönteminin Bir Üretim Işletmesinde Uygulanması. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 12(30), 256–274.
• Çakıcı, A. (2006). Verimlilik Muhasebesi ve Maliyet Yönetimi. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (30), 35–58.
• Demirtaş, M., & Tokat, M. (2012). Verimlilik Yönetiminde Ölçme ve Teşhis: Bir KOBİ Uygulaması. Ankara: T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Verimlilik Genel Müdürlüğü.
• Dugdale, D., & Jones, T. C. (1998). Throughput Accounting: Transforming Practices? The British Accounting Review, 30(3), 203–220.
• Elsukova, T. (2015). Efficiency Accounting: A Tool for Managerial Decision-Making. International Journal of Business and Management, 10(3), 82–89.
• Ever, D. (2022). Üretim Maliyetlerinin Faaliyete Dayalı Maliyet Sistemi ve Kısıtlar Teorisi Entegrasyonu Yoluyla Bir Üretim İşletmesinde İncelenmesi. Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Ana Bilim Dalı / Muhasebe Bilim Dalı
• Goldratt, E. M., & Cox, J. (1984). The Goal. Excellence In Manufacturing, NY: North River Press.
• Goldratt, E. M. (1990). What is This Thing Called the Theory of Constraints? Croton-On-Hudson, NY: North River Press.
• Goldratt, E. M., & Cox, J. (2012). The Goal – A Process of Ongoing Improvement (A. B. Dicleli, Çev.). İstanbul: Optimist Yayınları.
• Gupta, M., & Boyd, L. H. (2008). Theory of Constraints: A Theory for Operations Management. International Journal of Operations & Production Management, 28(10), 991–1012.
• Gupta, M., Snyder, D., & Chatuvedi, A. (2010). Theory of Constraints: A Theory for Operations Management. International Journal of Operations & Production Management, 30(7), 684-700.
• Horngren, C. T., Datar, S. M., & Rajan, M. V. (2012). Cost Accounting: A Managerial Emphasis (14th Ed.). New Jersey: Prentice Hall.
• Ibraković, H. (2019). Theory Of Constraınts As A Tactıc Cost Management Technıque and An Implementatıon In A Productıon Company. Master’s Thesıs, Eskişehir Osmangazi University Institute Of Social Sciences
• Kaygusuz, S. (2005). Kısıtlar Teorisi: Varsayımlar, Süreç ve Bir Uygulama. Ankara Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 60(4), 133–156.
• Lockamy, A., & Spencer, M. S. (1998). Performance Measurement in A Theory of Constraints Environment. International Journal of Production Research, 36(8), 2045–2060.
• Mabin, V. J., & Balderstone, S. J. (2003). The Performance of the Theory of Constraints Methodology: Analysis and Discussion of Successful TOC Applications. International Journal of Operations & Production Management, 23(6), 568–595.
• Orouji, M. (2016). Theory of Constraints: A State-Of-The-Art Review. International Journal of Production Research, 54(8), 2331–2347.
• Özer, T. (2022). Denizyolu Taşımacılığı Yapan İşletmelerde Kısıtlar Teorisi ve Katkı Muhasebesi Tekniklerinin Uygulanabilirliğinin Analizi. Yüksek Lisans Tezi, Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Zonguldak.
• Özke, N. (2020). Kısıtlar Teorisi Yaklaşımı ile Süreç Analizi ve Ürün Karması Optimizasyonu. Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
• Özkol, A. E. (2018). Stratejik İşletme Kararlarında Kısıt, Süreç ve Mamul Karması. Ege Stratejik Araştırmalar Dergisi, 9(2), 131-144.
• Panizzolo, R., Garengo, P., Sharma, M. K., & Gore, A. (2016). Theory of Constraints Production and Manufacturing Performance: An Empirical Study. International Journal of Industrial Engineering and Management, 7(1), 15–24.
• Pegels, C. C., & Watrous, C. (2005). Application of The Theory of Constraints to A Bottleneck Operation in A Manufacturing Plant. Journal of Manufacturing Technology Management, 16(3), 302–311.
• Polat, Ö. (2022). Üretim ve Hizmet İşletmelerinde Faaliyete Dayalı Maliyet Sisteminin Çeşitli Yönleriyle İncelenmesi: Bir Kamu Kurumunun Yemekhanesinde Uygulama. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.
• Sheu, C., Chen, M., & Kovar, J. (2003). Integrating ABC and TOC for Better Manufacturing Decision Making. Integrated Manufacturing Systems, 14(5), 433–441.
• Siha, S. (1999). A Classification Scheme for The Process Industry to Guide the Implementation of TOC. International Journal of Production Research, 37(2), 253–269.
• Simatupang, T. M., Wright, A. C., & Shidharan, R. (2004). Applying The Theory of Constraints to Supply Chain Collaboration. Supply Chain Management: An International Journal, 9(1), 57–70.
• Şimşit, Z. T., Günay, N. S., & Vayvay, Ö. (2014). Theory of Constraints: A Literature Review. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 150, 930–936.
• Sokolov, A. Y., & Elsukova, T. V. (2015). Using ABC to Enhance Throughput Accounting: An Integrated Management Approach. Electronic Business Journal, 14(5), 225–232.
• Souren, R., Ahn, H., & Schmitz, C. (2005). Optimal Product Mix Decisions Based On the Theory of Constraints: Exposing Rarely Emphasized Premises of Throughput Accounting. International Journal of Production Research, 43(2), 361–374.
• Tanış, V. N., & Tanış, İ. F. (2022). Üretim ve Hizmet İşletmeleri İçin Maliyet Muhasebesi ve Maliyet Yönetimi. Adana: Karahan Kitabevi.
• Ünal, E. N., Tanış, V. N., & Küçüksavaş, N. (2007). Kısıtlar Teorisi ve Süreç Muhasebesinin Yönetim ve Muhasebe Açısından Önemi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(1), 23–35.