19. Yüzyıl Amerikan Belgelerinde Amerikan Board Misyonerlerinin Adapazarı ve Çevresindeki Faaliyetleri

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 36, 155 - 174, 16.06.2025

Uğur Topcu

https://doi.org/10.19060/gav.1719123

Öz

Misyonerlerin altın çağı olan 19. yüzyılda Batılı devletler tüm dünyayı kendi aralarında misyon bölgelerine ayırmışlar; yine bu devletler, dini hedeflerin yanında siyasi ve ekonomik kazançlar elde etmek için misyonerleri aktif bir şekilde kullanmışlardır. Aynı dönemde büyük bir çöküşün eşiğinde olan Osmanlı Devleti’nde ise çeşitli Batılı misyonerlik örgütleri faaliyet göstermiştir. Bu örgütler arasında en çok adından söz ettiren ise sırtını Amerika Birleşik Devletleri’ne dayamış olan American Board of Commissioners of Foreign Missions (ABCFM) adındaki teşkilattır. Bu teşkilat Osmanlı Devleti’ni çeşitli misyon bölgelerine ayırmış Adapazarı’nı ise İzmit misyonu çerçevesinde Batı Türkiye Misyonu içinde değerlendirmiştir. Bu çalışmada, Amerikan Board örgütünün kendi arşivinde yer alan yıllık raporlar ve örgütün yayın organı olan Missionary Herald dergisinden faydalanılmış ve örgüt misyonerlerinin 1830’lu yıllardan, yüzyılın sonuna kadar ortaya koydukları çalışmalar gözler önüne serilmiştir. Özellikle bölgede yaşayan Ermenileri hedef alan misyonerler nasıl dini propagandalarını yürüttüklerini ve kurdukları eğitim kurumlarını nasıl amaçları doğrultusunda kullandıklarını kendi belgelerinde anlatmışlardır. Günümüze dek etkileri devam eden Ermeni meselesinin tohumlarının atıldığı bu faaliyetleri incelemek yakın tarihi daha iyi analiz etmemizi sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

Misyonerlik , Amerikan Board , Batı Türkiye Misyonu , Adapazarı

Kaynakça

• ABCFM, American Board of Commissioners for Foreign Mission, Thirth- Seventh Annual Report of American Board of Commissioners for Foreign Mission, T.R. Marvin, Boston 1846.
• ABCFM, American Board of Commissioners for Foreign Mission, Fifty-Third Annual Report of American Board of Commissioners for Foreign Mission, Press of T.R. Martin and Son, Boston 1863.
• ABCFM, American Board of Commissioners for Foreign Mission, Seventy-Third Annual Report of American Board of Commissioners for Foreign Mission, Press of Stenley and Usher, Boston 1883.
• ABCFM, American Board of Commissioners for Foreign Mission, Seventy-Fifth Annual Report of American Board of Commissioners for Foreign Mission, Press of Stenley and Usher, Boston 1885.
• ABCFM, American Board of Commissioners for Foreign Mission, Eighty-First Annual Report of American Board of Commissioners for Foreign Mission, Press of Samuel Usher, Boston 1891.
• ABCFM, American Board of Commissioners for Foreign Mission, Eighty-Fifth Annual Report of American Board of Commissioners for Foreign Mission, Press of Samuel Usher, Boston 1895.
• ABCFM, American Board of Commissioners for Foreign Mission, Eighty-sixth Annual Report of American Board of Commissioners for Foreign Mission, Press of Samuel Usher, Boston 1896.
• ABCFM, American Board of Commissioners for Foreign Mission, Ninetieth Annual Report of American Board of Commissioners for Foreign Mission, Beacon Press, Boston 1900.
• ABCFM, American Board of Commissioners for Foreign Mission, Ninety-first Annual Report of American Board of Commissioners for Foreign Mission, Beacon Press, Boston 1901.
• ALAN, Gülbadi, “Amerikan Board Okullarında Yürütülen Misyonerlik Faaliyetleri,” İslâmî Araştırmalar Dergisi, 20/4, 2007, s. 469-480.
• ALAN, Gülbadi, “Amerikan Board ve Osmanlı Kadınlarının Eğitimi”. History Studies International Journal Of History, Özel Sayı, 2011, s. 105-117.
• ANDERSON, Rufus, History of the missions of the American Board of Commissioners for Foreign Missions, to the Oriental churches, Vol.1, Congregational Publishing Society, Boston, 1872.
• CIRIK, Bülent, “Sultan II. Abdülhamid’e Ermeni Komiteleri Ve Faaliyetleriyle İlgili Sunulan Bir Fezleke (1895)”, Gazi Akademik Bakış, 15/29, Aralık 2021, s. 19-38.