Osmanlı İskân Coğrafyasındaki Harabe Köy ve Mezraları Yeniden Düşünmek: Kaynaklar ve Problemler (16-18.Yüzyıllar)

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 37, 71 - 90, 15.12.2025

Emine Erdoğan Özünlü

https://doi.org/10.19060/gav.1836548

Öz

Osmanlı tarım ve iskân tarihini incelerken merak edilen en önemli husus; devletin iskân sahasını, demografik yapısını ve tarımsal üretimini geliştirme konusunda bir politikasının olup olmadığıdır. Bu konuda literatürde yer aldığı kadarıyla pek çok uygulamanın olduğu bilinmektedir: Sürgün yöntemi, konar-göçer aşiretlerin boş arazilere yerleştirilmesi, savaş tutsakları kullanılmak suretiyle çorak toprakların tarıma kazandırılması, ıssız ve tehlikeli yerlere yerleşen kimselere birtakım ayrıcalıklar tanınmak suretiyle şenlendirilmesi, ormanlık alanların tarla olarak açılmak suretiyle tarıma kazandırılması, bu uygulamalar esnasında iltizam sisteminden yararlanılması vb. bu kapsamda sıralanabilir. Bu yöntemler uygulanırken timar sisteminin etkin bir şekilde kullanıldığı bilinmektedir. Bu sistem aracılığıyla hâlî ve harabe olan köy ve mezralar bir timarlı sipahiye dirlik olarak tevcih edilerek terk edilmiş iskân yerleri ihya edilir, şenlendirilir ve böylece tarım alanları işlerlik kazanırdı. İşte bu araştırmanın odak noktası, söz konusu bu uygulama her zaman başarıya ulaşmış mıdır, bu durumu kaynaklardan takip etmek mümkün müdür ve arşiv kaynakları bu hususta ne tür veriler içermektedir vb. sorulara cevap aramaktır. Nitekim bazen ilgili veriler kaynaklarda tespit edilemediği için uygulamanın başarıya ulaşıp ulaşmadığı sorusu tartışmaya açık hale gelmektedir. Bu durumun en önemli nedeni klasik tahrir geleneğinin sona ermesi ve bu türden verilere artık sistematik olarak ulaşılmasının getirdiği zorluklardır. Dolayısıyla bu türden sorunların kaynaklar bağlamında ortaya konulması; Osmanlı iskân tarihini ve tarımsal üretimin temel sıkıntılarını da yeniden düşünmemiz gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

tahrir defterleri , timar ruznamçe defterleri , iskân tarihi , terkedilmiş köyler , demografi.

Kaynakça

• Arşiv Kaynakları: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi: Kamil Kepeci tasnifi, Mevkufat Kalemi, Manisa Kazâsı Avârız Defteri, No:2631, 2788.
• Timar Ruznamçe Defterleri Kataloğu, Defter No: 33, 46, 1241.
• Ankara, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Kuyûd-ı Kadîme Arşivi: Timar Ruznamçe Defterleri, No: 33, 1200, 1241.
• Diğer Kaynaklar ve İncelemeler: ACUN Fatma, Karahisar-ı Şarkî ve Koyluhisar Kazaları Örneğinde Osmanlı Taşra İdaresi (1485-1569), Türk Tarih Kurumu yayınları, Ankara 2006.
• AFYONCU Erhan, Osmanlı Devlet Teşkilâtında Defterhâne-i Âmire (XVI. –XVIII. Yüzyıllar), TTK yay., Ankara 2014.
• AKDAĞ Mustafa, “Timar Rejiminin Bozuluşu”, AÜDTCF Dergisi, III/4 (1945), s. 419-429.
• AKDAĞ Mustafa, Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası, Celalî İsyanları, Barış yayınları, Ankara 1999.
• AKDAĞ Mustafa, Türkiye’nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi, 2 (1453-1559), Barış Yayınevi, Ankara 1999.
• AKGÜNDÜZ Ahmed, Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri, 2. Kitap II. Bâyezid Devri Kanunnâmeleri (içinde: Hersek Eflâkleri Kanunnâmesi), Fey Vakfı yayınları, İstanbul 1990.; 4. Kitap, Kanunî Sultan Süleyman Devri Kanunnâmeleri, I. Kısım, Merkezî ve Umumî Kanunnâmeler, (içinde: Tımâr ve Taşra Teşkilâtı Kanunnâme-i Hümâyûnu), Fey Vakfı yayınları, İstanbul 1992.
• ÂŞIK PAŞAZADE, Osmanoğulları’nın Tarihi, (haz. Kemal Yavuz-M.A.Yekta Saraç), İstanbul 2003.
• BARKAN Ömer Lütfi, “Tarihî Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”, Türkiyat Mecmuası, X (1951-1953), s.1-27.
• BARKAN Ömer Lütfi, “Türkiye’de İmparatorluk Devirlerinin Büyük Nüfus ve Arazi Tahrirleri, Hakana Mahsus İstatistik Defterleri”, İFM, II/1 (1940), s.20-59.; II/2 (1940-41), s. 214-247.
• BARKAN Ömer Lütfi, Kolonizatör Türk Dervişleri ve Süleymaniye Camii ve İmareti Muhasebesi (1585-1586), (haz. Coşkun Çakır), Vakıflar Genel Müdürlüğü yayınları, Ankara 2013.
• BARKAN Ömer Lütfi, Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Sürgünler”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 15/1-4, İstanbul 1953, s. 209-237.
• BAYATLI Nilüfer, XVI. Yüzyılda Musul Eyâleti, Türk Tarih Kurumu yayınları, Ankara 1999.