Birinci Dünya Savaşı Sırasında Çarlık Rusya’sının Kürt Politikası (1914-1915)

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 37, 213 - 234, 15.12.2025

Eray Bayramol

https://doi.org/10.19060/gav.1838072

Öz

Çarlık Rusya Birinci Dünya Savaşı öncesinde ve savaş sırasında Osmanlı Devleti’ni içeriden yıpratmak ve cephelerdeki mücadelesini zayıflatmak maksadıyla Osmanlı Devleti çatısı altında yaşayan gayrimüslimleri ayaklanmaya teşvik ettiği gibi bazı Kürt grupları ile de irtibat kurarak Anadolu’nun doğusunda sözde bir Kürt devleti kurma vaadiyle onları Türk devletine karşı kışkırttı.
Kürtler üzerindeki politikalarına özellikle 1914 yılı itibarıyla ağırlık veren Rusya, Osmanlı Devleti’ne karşı kullanmak maksadıyla bazı Kürt liderleri ile görüşmeye başladı. Bu görüşmelerde özellikle Osmanlı Devleti ile geçmişten beri sürtüşme içinde olan Kürt aşiretlere çeşitli vaatlerde bulunuldu. Rusya’nın Kürt aşiretleri üzerindeki esas hedefi, Kürtler arasında Rusya sempatisi yaratarak Birinci Dünya Savaşı’nda özellikle Anadolu’da Rusya güdümünde isyanlar çıkartıp Osmanlı Devleti’ni cephe gerisinde zayıflatarak meşgul etmekti. Ayrıca, başta Ermeniler ve Kürtler olmak üzere bazı etnik unsurları Rusya çatısı altında birleştirip Osmanlı Devleti’ne karşı Birinci Dünya Savaşı’nda kullanmayı hedeflediği de görülmekteydi. Bu çalışmada, ayrılıkçı Kürtçülüğe dair yukarıda dile getirilen Rus politikalarının en yoğun halini aldığı 1914-1915 yıllarındaki gelişmeler, Çarlık Rusya’ya ait basılı arşiv belgeleri ışığında ortaya konulmaya çalışılacaktır. Ayrıca, Çarlık Rusya’nın 1914 yılında başlattığı ve teşvik ettiği ayrılıkçı Kürtçülük’e dair faaliyetlerinin, 1915 yılında Ermenilere yönelik politikaları bağlamında uğradığı değişiklikler de ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Rusya , Birinci Dünya Savaşı , Kürt , Ermeni

Kaynakça

• AYNA, Bayram “Rusların Kürt Aşiretleriyle İlişkilerinde Abdürrezzak Bedirhan’ın Faaliyetleri (1906-1915)”, Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 5, Sayı: 20, Şubat 2018, ss. 137-153.
• BASHANOV, Mihail, Türkiye’de Ermeni Meselesi (çev. İlyas Kemaloğlu), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2013.
• CELİL, Celile, Kürt Aydınlanması, Avesta Yayınları, İstanbul 2013.
• GAFARLI, Orhan – GÜÇ, Kürşad, “Russia’s Kurdish Policy From The Tsardom To The Soviet Union”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt: 77, No: 1, 2022, ss.105-124.
• GÜNAY, Nejla, Zoraki İttifaktan Yol Ayrımına İttihat-Terakki ve Ermeniler, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara 2015.
• GÜNAY, Nejla, “Rusya’nın Osmanlı Unsurları Üzerindeki çalışmaları ve 1914 Bitlis Ayaklanması”, Gazi Akademik Bakış, Cilt: 10, Sayı: 20, 2017, ss. 49-67.
• GÜNAY, Nejla, “Birinci Dünya Savaşı Öncesinde Ortaya Çıkan İngiltere-Rusya İttifakının Ermeni Islahatına ve Kürt- Ermeni İlişkilerine Etkisi”, Gazi Akademik Bakış, Cilt: 16, Sayı: 32, 2023, ss. 1-21.
• GÜNAY, Nejla, “Rusya’nın Osmanlı ve İran Topraklarındaki Ermeniler ve Kürt Aşiretleriyle İlişkileri”, Ermeni Araştırmaları, Sayı: 56, 2017, ss. 61-80.
• GÜRÜN, Kamuran, Ermeni Dosyası, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1983.
• HAKAN, Sinan, Türkiye Kurulurken Kürtler 1916-1920, İletişim Yayınları, İstanbul 2023.
• KARAL, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, VIII. Cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2011.
• McMEEKİN, Sean, I. Dünya Savaşı’nda Rusya’nın Rolü (çev. Nurettin Elhüseyni), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2013.
• METİN, Barış, Birinci Dünya Savaşı’nda İran Coğrafyasında Etnik, Dini ve Siyasi Nüfuz Mücadeleleri, Berikan Yayınevi, Ankara 2012.