19. Yüzyılın İkinci Yarısı ve 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Şer’î Mahkeme Görevlilerinin Teracim-i Ahvaline Dair Bir Tahlil

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 37, 279 - 302, 15.12.2025

Ertan Gökmen , Ömür Yazıcı Özdemir

https://doi.org/10.19060/gav.1838099

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyılın ikinci yarısı ile 20. yüzyıl başlarında ilmiye sınıfına mensup mahkeme görevlilerinin doğdukları ve ilmi olarak yetiştikleri yerleri ve kurumları, ilmî ve bürokratik niteliklerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel kaynağını, Bâb-ı Fetva Sicill-i Ahval Şubesi’ne ait 59 numaralı Sicil Hulâsa Defteri oluşturmaktadır. Toplam 349 kişiye ait sicil hulâsa kaydının incelendiği çalışmada, ilmiye mensuplarının tevellüd (doğum), tahsil (eğitim), tayin (görevlendirme), terfi (rütbe yükselmesi) ve tekaüd (emeklilik) süreçleri ele alınmıştır. Sicil verileri, Osmanlı ilmiye mensuplarının yalnızca İstanbul’daki eğitim kurumlarında değil, taşra medreselerinde yetiştiğini ve görev alanlarının yalnızca şer‘î mahkemelerle sınırlı kalmayıp Tanzimat devrinde teşkil edilen
idarî, mülkî ve askerî kurumlara uzandığını göstermektedir. Aynı zamanda, medrese eğitiminin taşra ve merkez etkileşimiyle şekillendiği; doğum yeri, dil bilgisi ve eğitim düzeyinin bürokratik kariyerde ve tayin süreçlerinde belirleyici olduğu anlaşılmaktadır. Çalışma, prosopografik yöntemle yapılan veri analizine dayanarak, Tanzimat sonrası dönemde ilmiye sınıfının işlevsel dönüşümünü belgelemekte; klasik ilmiye mensubu kimliğinin modern bürokratik yapıya nasıl entegre olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Sicil Hulâsa Defteri , Terceme-i Hal , İlmiye Mensubu , Ulema , Naip , Prosopografi

Kaynakça

• Başbakanlık Osmanlı Arşivi / İstanbul
• İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivi Defterleri (İSTM.MŞH.DFT.d): No: 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64.
• Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM) / İstanbul
• Salnameler: İlmiye Salnamesi, C. 1, Matbaa-i Amire, Dersaadet 1334/1918.
• TBMM Kütüphane ve Arşivi / Ankara
• Düstûrlar: “Hükkâm-ı Şer‘iyye Nizâmnâmesi” Düstur, I. Tertip, C. 2, Matbaa-i Amire, Dersaadet 1289/1873, s.721-725.
• “Hükkâm-ı Şer‘ ve Me’mûrîn-i Şer‘iyye Hakkında Kânûn-ı Muvakkat”, Düstur, II. Tertip, C. 2, Matbaa-i Amire, Dersaadet 1332/1913, s. 352-362.
• “Nüvvâb Hakkında Nizamnâme”, Düstûr, I. Tertip, C. 1, Matbaa-i Amire, Dersaadet 1289/1873, s. 321-324.
• “Tevcihat-ı Menasıb-ı Kaza Nizamnamesi”, Düstûr, I. Tertip, C. 1, Matbaa-i Amire, Dersaadet 1289/1872-1873, s. 315-321.
• ALBAYRAK, Sadık, Son Devir Osmanlı Uleması, C. 1, C. 8, Milli Gazete Yayını, İstanbul 1980.
• AYAR, Talip, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Göynük Müftüsü İbrahim Hakkı Efendi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/2 (Aralık 2020), s. 715-733.
• AYDIN, Bilgin vd., Şeyhülislâm (Bâb-ı Meşihat) Arşivi, Defter Kataloğu, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2006.
• BALTACI, Cahit, “Arpalık”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 3, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1991, s. 392-393.