Moğol İstilâsının Horasan’daki Dinî Hayata ve Tasavvufa Etkisi

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 37, 337 - 360, 15.12.2025

Kurban Durmuşoğlu

https://doi.org/10.19060/gav.1838126

Öz

Bu çalışma, Moğol istilâsının Horasan bölgesindeki dinî hayat ve tasavvufî yapılar üzerindeki etkisini incelemektedir. 13. yüzyıl başlarında başlayan bu istilâ süreci, Horasan gibi İslâm medeniyetinin ilim ve maneviyat merkezlerinde köklü değişimlere yol açmıştır. Çalışmanın temel amacı, bu yıkım sürecinin yalnızca maddî değil, aynı zamanda manevî ve toplumsal düzlemdeki yansımalarını tasavvuf ekseninde analiz etmektir. Nitel araştırma yöntemine dayalı olarak hazırlanan çalışmada, dönemin tarihî kaynakları, tasavvuf literatürü ve modern akademik yaklaşımlar
birlikte değerlendirilmiştir. İçerikte, Horasan’daki tasavvufî hayatın tarihsel gelişimi ve sûfîlerin sosyal işlevi ele alınmış; Moğol istilâsının bu yapılar üzerindeki etkileri tartışılmıştır. Ayrıca, istilâ sonrası oluşan entelektüel göçler ile sûfîlerin Anadolu başta olmak üzere farklı coğrafyalara yayılmaları da çalışmanın odak noktalarındandır. Sonuç olarak çalışma, Moğol istilâsının yıkıcı etkisinin dinî yapılarda bir gerileme değil, dönüşüm ve yeniden yapılanma sürecini tetiklediğini ortaya koymaktadır. Sûfîler, halk için birer sığınak hâline gelmiş; tasavvuf, bu dönemde bir direniş ve toplumsal bütünleşme aracına dönüşerek İslâm dünyasında daha geniş bir yayılım ve kurumsallaşma kazanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Moğol İstilâsı , Horasan , Dinî Hayat , Tasavvuf , Sûfîlik.

Kaynakça

• ABBÂSÎ, Cevâd-Muhammedî, Taktam Yâr, “Te’sîr-i Hamâlet ve Hükûmet-i Mogûlân der Cem‘iyet-i Horâsân (616-736 h.)”, Tahkîkât-i Târîh-i İctima‘î-yi, Pejûheşgâh-i ‘Ulûm-i İnsânî ve Mutâla‘ât-i Ferhengî, 2/1, (1391/2013), s. 117-138.
• ABDÜLKERİM KUŞEYRÎ, Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyrî Risâlesi (haz. Süleyman Uludağ), Dergâh Yayınları, İstanbul 2019.
• AFÎFÎ, Ebu’l-Alaâ, Tasavvuf İslâm’da Manevî Hayat (çev. Ekrem Demirli-Abdullah Kartal), İz Yayınları, İstanbul 2018.
• AHMED BİN MAHMUD, Selçuknâme (haz. Erdoğan Merçil), Bilge Kültür Sanat Yayınları, Ankara 2011.
• AHMED EFLÂKÎ, Ariflerin Menkıbeleri (çev. Tahsin Yazıcı), Kabalcı Yayınları, İstanbul 2012.
• ALÂEDDİN ATA MELİK B. BAHÂEDDİN B. MUHAMMED B. MUHAMMED CÜVEYNÎ, Târîh-i Cihânguşâ, I, (tas. Muhammed b. Abdulvahhâb Kazvînî), İntişârât-i Donyâ-yi Kitâb, Tahran 1329/1951.
• ARBERRY, Arthur John, “Tasavvuf”, Cambridge İslam Tarihi Kültür ve Medeniyeti, IV, (ed. P.M. Holt-A.K.S. Lambton-B. Lewis), (çev. Yaşar Nuri Öztürk), İstanbul 1989, s. 145-176.
• BARON, Edward, Ez Sa‘dî tâ Câmî ‘Asr-ı İstilâ-yi Mogûl ve Tâtâr (çev. Ali Asger Hikmet), İntişârât-ı İbn-i Sînâ, Tahran 1301/1923.
• BARTHOLD, W., İslâm Medeniyeti Tarihi (çev. M. Fuad Köprülü), Akçağ Yayınları, Ankara 2012.
• BOLAT, Ali, Bir Tasavvuf Okulu Olarak Melâmetîlik, İnsan Yayınları, İstanbul 2011.