Mili Fyodoroviç Dostoyevski’nin Penceresinden “Orta Asya’da Günlük Yaşam ve Mazi”

Öz

Mili Fyodoroviç Dostoyevski, sanat tarihçi, arkeolog, dilbilimci ve doğubilim uzmanı olarak çok yönlü bir kişiliğe sahiptir. 1917 yılında ziyaret ettiği Gülbahar, Taşkent, Hive, Merv, Buhara ve Semerkand kentlerini kapsayan Türkistan’a dair gözlemlerini, Orta Asya’da Günlük Yaşam ve Mazi (Старина и быт Средней Азии) adını verdiği eserinde toplamıştır. Bu eserin temel alınarak hazırlandığı bu çalışmada Oryantalist bakış açısına sahip yazarın anılan kentlerin toplum yapısı, dinî yaşamı, mimarisi, sanat anlayışı, edebiyatı ve küçük el sanatlarına dair verdiği bilgiler irdelenmiş ve yazarın çizdiği kent panoraması saptanmaya çalışılmıştır. Çalışmada öncelikle bölgenin o dönemki siyasi iklimi ve hegemonik ideallere sahip emperyalist devletlerin hâkim kıldıkları politik-ideolojik hareketlilikleri üzerinde durulmuştur. 19. yüzyıldan seyyahın ziyaret ettiği 20. yüzyılın ilk yarısına kadarki süreçte “Batı” devletlerinin ve Rusya’nın sömürgesi haline getirmek istedikleri ve algılarında “öteki” olarak kurguladıkları “Doğu”ya yönelik ziyaretler gerçekleştiren seyyahları hakkında bilgi verilmiştir. Mili Fyodoroviç Dostoyevski’nin de söz konusu coğrafyayı kent ve insan özelinde incelerken bu algıya hizmet ettiği ve okuyucularına buna dair bir pencere açtığı tespit edilmiştir. Dönemin seyyahlarının sıklıkla bu algıyı yerleştirmeye çalıştığı savı, bu çalışma ekseninde “Batı’da yaşayan sürgün bir Doğu’lu” olan ve 1978’de çıkardığı Oryantalizm adlı kitabı ile kendinden sonraki postkolonyal çalışmalara alan yaratan Edward W. Said’in söylemleri ve yaklaşımları referans alınarak güçlendirilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Orta Asya
• Oryantalizm
• sanat
• edebiyat
• din.

Kaynakça

1. BARTHOLD, Vasilij Vladimiroviç, Asya’nın Keşfi Rusya’da ve Avrupa’da Şarkiyatçılığın Tarihi (çev. Kaya Bayraktar), Yöneliş Yayınevi, İstanbul 2000.
2. BIÇAKÇI, Ahmet Salih, “Bukharan Madrassahs: Usul-i Kadim”, Reform Movements and Revolutions in Turkistan: 1900-1924 (haz. Timur Kocaoğlu), Haarlem 2001.
3. BİGİ, Muhammed Zahir, Maveraünnehr’de Seyahat (haz. Ahmet Kanlıdere), Kitabevi Yayınları, İstanbul 2005.
4. CURTİS, William Eleroy, Asya’nın Kalbi Türkistan (çev. Resul Şahsi), Divan Kitap, İstanbul 2003.
5. CURZON, George Nathaniel, Russia in Central Asia in 1889 and the Anglo-Russian Question, Longmans, Green Co., Londra 1889.
6. ÇELEBİ Ercan - Begimbayeva Zhibek Saginbaevna, “Çarlık Rusya’sı Akademik ve İlmî Kuruluşlarında Avrasya Göçebelerinin Tarihi ve Kültürünün Araştırılması Üzerine Tespitler (XVIII-XX. Yüzyılın Başları), Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt:7, Sayı:1, 2020, s.183-206.
7. ÇOLAK, Melek, “Macar Türkolog Vambery’nin Türkistan Seyahatinde “Büyük Oyun” İzleri”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı:45, 2019, s.13-27.
8. HAYIT, Baymirza, “Türkistan Terimi Üzerine”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, Sayı:53, 1988, s.18-36.

9. HENTSCH, Thierry, Hayali Doğu, Batı’nın Akdenizli Doğu’ya Politik Bakışı (çev. Aysel Bora), Metis Yayınları, İstanbul 1996.
10. HOFMEISTER, Ulrich, “Civilization and Russificationin Tsarist Central Asia 1860-1917”, Journal of World History, Cilt:27, Sayı:3, 2016, s.411-442.
11. IŞIK, Hasan, “Seyahatnamelerin Türk Tarihi ve Türkistan Araştırmaları Açısından Yeri ve Önemi”, Seyyahların İzinde Türkistan (ed. Mustafa Gökçe), Pegem Akademi Yayınları, Ankara 2019, s.1-26.
12. IŞIK, Mesut, “Oryantalizm ve Batı’nın Doğu Algısı”, Ağrı İslami İlimler Dergisi, Sayı:7, 2020, s.135-154.
13. KARAÇAY SİNEMİLLİOĞLU, Neşe, İslam Kenti Sorunsalı: Eleştirel Bir Okuma, Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2006 (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
14. MEAKİN, Annette Mary Budgett, In Russian Turkestan: A Garden of Asia and Its People, George Allen Press, Londra 1903.