Osmanlı Devleti’nde Kadınların Çalışma Koşulları

Öz

Osmanlı Devleti’nin kuruluş yıllarından itibaren kadınlar başta ev merkezli olmak üzere ekonomik hayatın içindeydiler. 19. yüzyılda ise atölye/fabrikalarda çalışmaya başlamışlardı. II. Meşrutiyet yıllarındaki fikri dönüşümler ve Birinci Dünya Savaşı süreci kadınların daha nitelikli işlerde görev almalarını, gönüllü ve zoraki olarak çalışmayı daha fazla kadının deneyimlemesinin önünü açmıştı. Akademik literatürde kadınların bu meslekleşme serüvenleri, hangi işleri yaptıkları gibi konular farklı açılardan çalışılmıştır. Fakat Cumhuriyet dönemine gelindiğinde bir iyileştirmeye gidilmiş olan kadınların çalışma koşullarının Osmanlı’da nasıl olduğu göz ardı edilmiştir. Üstelik o dönemde kadınların çalışma koşulları açısından sorunlar bulunmaktaydı. Sağlığa uygun olmayan çalışma ortamları, uzun çalışma süreleri, kısıtlı dinlenme zamanları, erkeklerle aynı işi yapmalarına rağmen ödenen düşük ücret kadınların aleyhineydi. Hâlbuki doğuştan gelen fizyolojik özellikleri erkeklere nispetle daha naif olduğu için kadınların çalışma şartlarının daha iyi olması beklenirdi. Çalışan kadınların iş hayatında korunmaları, çalışma şartlarının iyileştirilmesi onların kadın olmalarının yanı sıra annelikleriyle de ilgiliydi. Osmanlı’nın son dönemlerinde devletin eski gücüne kavuşması için önerilen reçetelerden biri ailenin haliyle de kadının durumunun iyileştirilmesiydi. Nitekim 21. yüzyılın hukukçuları, siyasetçileri çalışan kadınların çalışma şartlarını sorgulayıp düzenleyerek hem kadının hem de ailenin korunması yolunda çalışmalar yapmaktadırlar. Özellikle kadınların doğumdan önce ve sonraki süreçleriyle ilgili. Bu makalede Osmanlı’da kadınların çalışma şartlarının nasıl olduğu, iş hayatında ne gibi zorluklarla karşılaştıkları konusu ele alınmaktadır. Ayrıca çalışmada şu sorulara yanıt aranmaktadır: Kadınlar kötü koşul ve düşük ücrete rağmen neden çalışmışlardı? Osmanlı’da kadınlarla aynı işi yapan erkeklerin de çalışma şartları kadınlarla aynı mıydı? Yoksa bu olumsuzluk kadınlara özgü bir durum muydu? Makalenin temel amacı kadınların çalışma koşullarının iyileştirilmesi yönünde ihtiyaç ve taleplerin Cumhuriyet dönemi öncesinde dile getirildiğini ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı İmparatorluğu
• Kadın işçiler
• Çalışma koşulları
• Cinsiyet Rolleri
• Sanayileşme.

Kaynakça

1. 1. Arşiv Belgeleri Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Amedi Mektubi Kalemi (A. MKT. MVL.), 13/22.; Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 953/71402, 3630/272209.; Dâhiliye Hapishaneler Müdüriyeti Müteferrik, (DH. MB. HPS. M.), 14/ 51.; Dâhiliye Mektûbi (DH. MKT.), 2622/8.; (DH. MKT.), D: 2783, G: 5.; Dâhiliye Nezareti İdare Evrakı (DH. İD), 107/ 17.; Hariciye Nezareti Tercüme Odası (HR. TO.), 207/58.; Hariciye Mektubi Kalemi, (HR.MKT.), 36/49, (28.10.1266).; Hazine-i Hassa İradeler, (HH.İ.), G: 167, D:44, (10.10.1321).; Maliye Nezareti Emlak-i Emiriyye Müdüriyeti, (ML.EEM.), G: 580, D: 37, (01.11.1322).; Zabtiye Nezareti (ZB), Dosya No: 473/95.
3. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA), Meclis-i Mebusan Zabıt Cerideleri 1325, 205-27-19, (14.04.1967).
4. Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı’da Kadın, İstanbul: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2015.
5. ÇAKIR, Serpil, Osmanlı’da Kadın Hareketi, Metis Yayınları, İstanbul 2011.
6. ÇINAR, Tuba, “Osmanlı Toplumunda Evliliğin Sona Erdirilmesi (1839-1922)”, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2018, (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
7. ÇINAR, Tuba, “Mücadele Yollarında Kadınlar: Osmanlı Çalışma Hayatında Kadın Hareketi”, Avrasya Uluslararası Araştırma Dergisi, 10/33, (Aralık 2022), s. 130-152.
8. ÇOŞKUN, Ali, Sosyal Değişme, Kadın ve Din, Rağbet Yayınları, İstanbul 2011.

9. DEMİR, Fevzi, “Tarihsel Süreç İçinde Kadın Hakları ve Kadının Çalışma Hayatı İçindeki Yeri”, TÜHİS İş Hukuku ve İktisat Dergisi, XXI/4, 2008, s. 24-45.
10. Doktor Şerafeddin Mağmumi, Seyahat Hatıraları, Kahire 1909.