XX. Yüzyıla Kadar Sivrihisar’da Ermeni Nüfusu

Öz

İlkçağlarda önemli bir yerleşim merkezi olan Sivrihisar, Bizans döneminde askeri yolun istihkam merkezlerinden biriydi. 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi’nden sonra Süleyman Şah tarafından zapt edildi ve uc beyliklerinden biri oldu. Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılmasından sonra Karamanoğulları Beyliği’nin sınırlarına dahil edildi. Birçok kez Osmanlılar ve Karamanoğulları arasında el değiştirdi ve kesin olarak Çelebi Mehmed zamanında 1415 yılında Osmanlı topraklarına katıldı. Osmanlı idari sistemine dahil edilmesinden sonra nahiye statüsü verilerek Hüdavendigar Eyaleti’ne bağlandı. XIX. yüzyıla kadar Hüdavendigar Eyaleti’ne bağlı kalan Sivrihisar, bu tarihten sonra önce Bilecik, daha sonra Eskişehir Muhassıllığı’na tabi oldu. İdari yapıdaki yeni düzenlemelerle birlikte vilayet nizamnamesi gereğince Ankara vilayetine bağlı hale getirildi. 1915 yılında Eskişehir’in livâ haline getirilmesi ile buraya bağlı bir kaza oldu. Ermenilerin Sivrihisar’a tam olarak ne zaman geldikleri konusunda net bir bilgi mevcut değildir. Ancak XV., XVI. ve XVII. yüzyıl kayıtlarına göre Ermeniler, nahiye merkezindeki bir mahalle ve Altunbağ köylerinde tespit edilmektedir. Bununla birlikte XVIII ve XIX. yüzyılda kazada Ermeni nüfusu artmaya başlamıştır. Bu nüfus artışında bölgeye yapılan göçler etkili olmuştur. Ermeni kaynaklarına göre kazada Ermeni nüfusunun artması ile beraber 1650 yılında Surp Yerrortutyun Kilisesi inşa edilmiş, kilisenin 1876 yılında bir yangında zarar görmesinden sonra 1881’de yeniden yapılarak ibadete açılmıştır. Bu araştırmada, başlangıcından XX. yüzyıla kadar Sivrihisar’da Ermenilerin yerleşim yerleri, nüfusları, nüfusun zaman içerisindeki değişimleri ortaya konulacaktır. Aynı zamanda Ermeni nüfusunun Müslüman nüfusa göre oranı hesaplanacaktır. Bu hususlar tahrir, cizye, avarız, nüfus ve temettuat defterleri, Sivrihisar ile ilgili diğer arşiv kayıtları, seyahatnameler ve Ermeni kaynakları doğrultusunda karşılaştırmalı olarak ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Sivrihisar
• Ermeni
• nüfus
• göç
• mahalle.

Kaynakça

1. Arşiv Vesikaları 1) T.C. Cumhurbaşkanlığı D.A.B. Osmanlı Arşivi (BOA) Ali Emiri Tasnifi, SAMD.II. İkinci Ahmed, 7-674.
2. Bâb-ı Âsafî Tasnifi, Mühimme Defterleri, A.DVNSMHM. d.78, 108.
3. Bâb-ı Defter-i Tasnifi, D.MKF.d.27487.
4. Cevdet Tasnifi, Maliye, C.ML. 478-19484, 274-11292.
5. Kâmil Kepeci Tasnifi (KK). d.2794, 3860.
6. Maliyeden Müdevver Defterleri, MAD. d. 14761, 15033, 18904.
7. Maliye Nezareti Varidatı Temettuat Defterleri, (ML.VRD.TMT). d. 9107, 9111, 9112, 9117, 9126, 9128, 9132, 9137, 9140, 9142, 9143, 9144, 9146, 9147, 9149, 9155, 9159, 9160, 9162, 9165, 9168, 9171, 9173.
8. Maliye Nezareti Varitadı, ML. VRD. CMH.d. 462, 475, 1017, 1257.

9. Nüfus Defterleri (NFS), NFS.d.1497, 1498, 1499, 1514, 1518, 1735.
10. Şer’iyye Sicilleri, MŞH, ŞSC.d. 7891, Sivrihisar (Eskişehir;1)
11. Tapu Tahrir Defterleri (TT.d.), 23, 111, 166.
12. Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadime Arşivi (TKGM.), (TT.d.), 87(83/68).
13. 2) Kilise Kayıtları Geographie Ecclesiastique de l’Empire Byzantin: Notitiae Episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanae, Texte Critique, Introduction et Notes par Jean Darrouzés, Paris 1981, Notitia. 4.23; Notitia. 8.20.
14. 3) Salnâmeler Ankara Vilâyeti Salnâmesi, Sene-i 1308-1309, 11 Def’a, Ankara
15. Ankara Vilâyeti Salnâmesi, Sene-i 1311, 12 Def’a, Ankara
16. Ankara Vilâyeti Salnâmesi, Sene-i 1318, 13 Def’a, Ankara
17. AKDAĞ, Mustafa, Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası: “Celali İsyanlar”, Bilgi Yayınevi, Ankara 1975.
18. AKDAĞ, Mustafa, Türkiye’nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi, Yapı Kredi Yayınları, Ankara 2010.
19. ÂŞIKPAŞAZÂDE, Tevârih-i Âl-i Osman, Âşıkpaşazâde Tarihi, Ali Bey neşri, Matbaa-i Amire, İstanbul 1332.
20. ATEŞ, Erhan, Moğol Hanlarını Karşı Karşıya Getiren Savaş: Terek Nehri Muharebesi (1263), XVIII. Türk Tarih Kongresi 1-5 Ekim 2018, Ankara, s.129-150.