Kayseri’de ‘Yerli’lik olgusunun mekânsal boyutu

Yıl 2025, Cilt: 40 Sayı: 4, 2675 - 2692, 31.12.2025

Nihan Muş Özmen , Burak Asiliskender

https://doi.org/10.17341/gazimmfd.1537548

Öz

Kayseri, Anadolu’nun merkezinde yer alan, ticari ve askeri yolların kesişim noktasında bulunan, zengin bir kültürel mirasa sahip bir kenttir. Tarihi boyunca farklı uygarlıklara ev sahipliği yapmış olan kent, merkezindeki kale etrafında gelişmiş ve özellikle 19. yüzyıldan itibaren bu yapı çevresinde büyümeye devam etmiştir. Kayseri, tarih boyunca farklı kültürlerin buluşma noktası olmuş; bu çeşitlilik içinde, kökeni sur içindeki en eski mahallelere dayanan ve “yerli” olarak bilinen aileler, şehrin ticaret gücünü ellerinde tutmuşlardır. Kendilerini kentin asıl sahipleri olarak gören bu yerli aileler, kentin gelişim yönünü de etkilemiştir. Zamanla merkezden kuzeye ve doğuya doğru yayılarak yeni gelişen mahallelere yerleşmişlerdir. Bu çalışma, Kayseri’nin 20. yüzyıldaki gelişimini ve yerli ailelerin kentsel hareketlerini incelemektedir. Araştırmada etnografik gözlem, sözlü tarih görüşmeleri ve CBS tabanlı tematik haritalama gibi nitel yöntemler kullanılarak yerlilerin mekânsal hareketleri çok katmanlı biçimde analiz edilmiştir. Ayrıca, kentin fiziksel ve fonksiyonel dönüşümünde yerli ailelerin rolü incelenerek, Kayseri’nin sosyokültürel dinamiklerini ve tarihsel dokusunu anlamak amaçlanmaktadır. Bu bağlamda, yerli ailelerin kent içindeki yer değiştirmeleri sonucu boşalan mahallelerdeki fiziksel ve işlevsel dönüşümler de ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Yer ve mekân , yere aidiyet , mekân ve kimlik , Kayseri , Kayseri’nin yerlileri

Kaynakça

• 1. Yücel C., Kocatürk F., Baydoğan M. Ç., Kiraz F., Urbanization Process of Kayseri in the 20th Century, Academic Studies in Architectural Sciences, Editör: H. Kozlu, Livre de Lyon, Lyon, Fransa, 39-74, 2020.
• 2. Çelik, C. “Ev”den “Konut”a: Meskenin sosyolojik dönüşümü, Düşünen Şehir, 3, 30-41, 2017
• 3. Çelik, C. Anadolu şehirleşmesinde gelenek ve din; Kayseri’de dini hayatın şehirleşme serüveni, Düşünen Şehir, 1, 37-53, 2017.
• 4. Harvey, D., Justice, Nature and the Geography of Difference, Blackwell, Oxford, Birleşik Krallık, 1996. 5. Massey, D., Space, Place and Gender, Polity Press, Cambridge, Birleşik Krallık, 1994.
• 6. Harvey, D., Spaces of Hope, University of California Press, Berkeley, ABD, 2000.
• 7. Low, S. M., Lawrence-Zúñiga, D., The Anthropology of Space and Place: Locating Culture, Blackwell, Oxford, Birleşik Krallık, 2003.
• 8. Gürpınar S., Kayseri’nin yerlisi olmak: Geleneksel bir aidiyet biçimini üreten etkileşim örüntüleri, Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, Kayseri, 2018.
• 9. Hammersley M., Atkinson P., Ethnography: Principles in Practice, Routledge, London, UK, 2007.
• 10. Dursun M. T., Aydın Ç., Sosyal bilim araştırmalarında sözlü tarih yöntemi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22 (2), 1-18, 2022.
• 11. Kleinheksel A. J., Rockich-Winston N., Tawfik H., Wyatt T. R. Qualitative content analysis, Empirical Methods for Bioethics: A Primer Advances in Bioethics, 84 (1), 127-137, 2020.
• 12. Herbei R. C., Herbei M. V., Methods of Achievement Thematic Maps, Proceedings from 22nd SGEM International Multidisciplinary Scientific GeoConference, Albena, Bulgaria 04-10 July, 2022.
• 13. Erman T., The Politics of Squatter (Gecekondu) Studies in Turkey: The Changing Representations of Rural Migrants in the Academic Discourse. Urban Studies, 38 (7), 983-1002, 2001.
• 14. Cantek, F. Ş., Yaban’lar ve Yerliler: Başkent olma sürecinde Ankara, Phoenix Yayınevi, Ankara, Türkiye, 2003.
• 15. Mardin Ş., Tabakalaşmanın Tarihsel Belirleyicileri: Türkiye’de Toplumsal Sınıf ve Sınıf Bilinci, Türkiye’de Toplum ve Siyaset, Editör: Mardin Ş., İletişim Yayınları, İstanbul, Türkiye, 79-118, 1990.
• 16. Öncü, A., The Myth of the Ideal Home Travels Across Cultural Borders to Istanbul, Space, Culture and Power: New Identities in Globalizing Cities, Editör: Ayşe Ö., Zed Books, Londra, Birleşik Krallık, 56-70, 1997.
• 17. Aksoy A., Robins K., Cultural Politics and Conquest Culture: Report from Istanbul, Cultural Politics, 17 (3), 279–301, 2021.
• 18. Bartu Candan A., Kolluoğlu B., Emerging Spaces of Neoliberalism: A Gated Town and a Public Housing Project in İstanbul. New Perspectives on Turkey, 39, 5-46, 2008.
• 19. Özcoşar İ., Şehir ve kimlik: Mardinli kimliklerin tarihi arka planı, Kadim Akademi SBD, 1 (1), 1-29, 2017.
• 20. Demir G., Taşra’da eşraf olmak, Jourmal of Social and Cultural Studies, 4, 1-16, 2019.
• 21. Çabuk S., Kayseri’nin Cumhuriyet dönemindeki ilk kent düzenlemesi: 1933 Çaylak planı, METU JFA, 29 (2), 63-87, 2012.
• 22. Gültekin M., Sivas caddesinin özgünlüğünü ve prestijini kaybedişine sosyolojik bir bakış, International Journal of Humanities and Education (IJHE), 5 (11), 823-845, 2019.
• 23. Güler F. B., Türkiye’de Cumhuriyet sonrası mimarlığı konut üzerinden okumak: Kayseri Sahabiye örneği, Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi, Bursa, 2019.
• 24. Kocatürk F., Yücel C., Kayseri’de 20. Yüzyılda Konut Alanlarında Kentsel Doku ve Yapı Tipolojisinin Değişimi, Kayseri’nin Yirminci Yüzyılı: Mimarlık, Kent Tarihi ve Kültürü, Editörler: Asiliskender B., Tozoğlu, A. E., Ceylan B., Abdullah Gül Üniversitesi, Kayseri, Türkiye, 139-162, 2012.
• 25. Demir K., Çabuk S., Türk dönemi Kayseri kenti ve mahalleleri, Erciyes Üniversitesi, Kayseri, Türkiye, 2013.
• 26. Asiliskender B., Modernleşme ve konut: Cumhuriyet’in sanayi yatırımları ile Kayseri’de mekânsal ve toplumsal değişim, Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul, 2008.
• 27. Tekinsoy K., Kayseri’nin imarı ve mekânsal gelişimi, Kayseri Büyükşehir Belediyesi, Kayseri, Türkiye, 2011. 28. Sönmez F., Arslan Selçuk S., Oelsner- Arû imar planının hazırlık süreci, 1944-1945: Kayseri Vilayet Gazetesi haberlerinin analizi, Online Journal of Art and Design, 9 (4), 78-98, 2021.
• 29. Yılmaz Bakır N., Doğan U., Eldek Güner H., Kayseri gayrimenkul piyasasının gelişimi ve kentsel mekâna etkisi BAP Projesi, Proje No: FBA-2014-5250, Erciyes Üniversitesi, Kayseri, Türkiye, 2017.
• 30. [Alyanak O., Toplumsal analizlerde konumsallık tasavvuru, Modus Operandi, 1, 17-47, 2015.
• 31. Çelik C., Kayseri’de Sosyo-dini Kültür ve Şehir Dindarlığı, Bir Şehrin Hafızası: Kayseri’de Sosyokültürel Hayat, Editörler: Karaarslan F., Dereli M. D., Büyüyenay Yayınları, İstanbul, Türkiye, 23-52, 2017.
• 32. Nacak İ., Merkezi taşrada kurmak: Kayseri örneği, Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, Konya, 2015.
• 33. Erkiletlioğlu H., Terkedilen kültürümüz Kayseri Bağcılığı, Bel-Sin Eğitim Yayıncılık, Kayseri, Türkiye, 2012.
• 34. Akşit B., Şentürk R., Cengiz K., Küçükural Ö., Yavuz G., Başkavak C. G., . . . Arıkan Z., Türkiye’ de toplumsal yapı ve din, SOBAG Projesi, Proje No: 108K202, 2011.
• 35. Yeğenoğlu M. C., Erciyes’ten püfür püfür: Eski zamanlarda Kayseri yaşam kültürü, Kayseri İli Yardım Derneği İstanbul Şubesi, İstanbul, Türkiye, 2011.
• 36. Muş Özmen N., Kevseroğlu, Özlem, Kentsel Katmanlaşma Bağlamında Kent, Biçim ve Değişim: Askeri-Mimari Fonksiyonundan Çarşı’ya; Kayseri Dışkale, Türkiye Kentsel Morfoloji Ağı (IV. Kentsel Morfoloji Sempozyumu Bildiriler Kitabı), Konya-Türkiye, 570–583, 31 Mayıs-2 Haziran, 2023.
• 37. Şahin N., Kent kimliği ve değişim sürecinin Kayseri kenti örneğinde incelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul, 2010.
• 38. Papuşcuoğlu T., Gündelik hayat ve ölüm: Kayseri’de yas kültürü, Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, Kayseri, 2022.