Sayısal ortamlarla diyalog yoluyla yaratıcılığın inşası

F. Aslı Yalçın; Gülçin Pulat Gökmen

doi:10.17341/gazimmfd.1730602

Sayısal ortamlarla diyalog yoluyla yaratıcılığın inşası

Öz

Endüstri 4.0’ın etkisiyle mimari tasarım süreçlerinde kullanılan teknolojiler köklü bir dönüşüm geçirmiştir. Bu gelişmeler, insan-bilgisayar etkileşiminde yeni katmanların ortaya çıkmasına ve tasarım pratiğinde yeni ilişkilenme biçimlerinin oluşmasına neden olmuştur. Bu makale, ikinci sayısal dönemde mimar ile sayısal ortam arasında gelişen etkileşimleri “keşifsel düşünümsel diyaloglar (KDD)” olarak kavramsallaştırmakta ve bu etkileşimlerin yaratıcılık bağlamındaki etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Makale, Türkiye’de tasarım süreçlerinde sayısal ortamları etkin şekilde kullanan 28 mimarla yürütülen yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmelere dayanmaktadır. Görüşmelerin analizinde yorumlayıcı tematik analiz yöntemi kullanılmış; elde edilen bulgular doğrultusunda KDD’ların mimari tasarıma katkıları üç tema altında sınıflandırılmıştır; tasarım varyasyonları üretme, beklenmedik keşifleri ortaya çıkarma ve yeni tasarım-üretim metodolojileri geliştirme. Bu temalar, Boden’in (2004) üçlü yaratıcılık modeli çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bulgular, sayısal ortamların yalnızca destekleyici bir araç olmanın ötesinde, mimar ile birlikte çalışan yaratıcı bir ortak olarak konumlandığını göstermektedir. KDD’lar aracılığıyla mimar ve sayısal ortam arasında kurulan işbirliği, yaratıcı düşüncenin birlikte inşasını mümkün kılmaktadır. Makale, bu yeni yaratıcı işleyiş biçiminin mimarlık eğitimine ve profesyonel pratiğe dair yapısal dönüşümler gerektirdiğini savunmakta; geleceğin mimarlık anlayışının insan ve insan-dışı aktörler arasındaki çoğulcu ve etkileşimli ortaklıklar üzerine kurulacağını ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

1. Carpo M., Beyond Digital Design: Automation at the End of Modernity, The MIT Press, Cambridge, MA, A.B.D., 2023.
2. Schön D.A., Educating the Reflective Practitioner: Toward a New Design for Teaching and Learning in the Professions, Jossey-Bass, San Francisco, 1987.
3. Gero J.S., Generalizing Ekphrastic Expression: A Foundation for Computational Method to Aid Creative Design, Protocols, Flows and Glitches, CAADRIA 2017, 345-354, 2017.
4. Hyun K.H., Computational Sketch Synthesis: Enhancing Design Creativity Through Interactive Sketch Morphing in Digital Environment, Learning, Prototyping and Adapting, CAADRIA 2018, 2, 463-470, 2018.
5. Latto J., Exploring an Evolving Architectural Pedagogy in the Age of Digital Creativity and Artificial Intelligence: Examining the Challenges to Critical Thinking, Creativity in the Age of Digital Reproduction, 343, 118-127, 2023.
6. Çetin Ç.T., Ünlü E., Güzelci O.Z., Alaçam S., An Analysis of Student and Expert Perspectives on Creativity Assessment in Architectural Design Computing, Estoa, 12 (24), 55-66, 2023.
7. Caetano I., Garcia S., Pereira I., Leitão A., Creativity Inspired by Analysis - An Algorithmic Design System for Designing Structurally Feasible Facades, RE: Anthropocene, CAADRIA 2020, 1, 599-608, 2020.
8. Zahedi A., Petzold F., Utilization of Simulation Tools in Early Design Phases Through Adaptive Detailing Strategies, Learning, Prototyping and Adapting: Proceedings of the 23rd International Conference on Computer-Aided Architectural Design Research in Asia (CAADRIA 2018), Cilt 2, Beijing, China, 11-20, 2018.

9. Karacif E., Gürer E., Taxonomy and representation of digital architecture knowledge: Proposal for an online encyclopedia model, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 40 (3), 1509-1524, 2025.
10. Chien S.F., Yeh Y., On Creativity and Parametric Design, Digital Aids to Design Creativity, Proceedings of the 30th International Conference on Education and Research in Computer Aided Architectural Design in Europe (eCAADe 2012)
11. Fioravanti A., Trento A., Close Future: Co-Design Assistant - How Proactive Design Paradigm Can Help, Proceedings of the 37th Education and Research in Computer Aided Architectural Design in Europe and the 23rd Conference of the Iberoamerican Society of Digital Graphics Joint Conference, Architecture in the Age of the 4th Industrial Revolution, Cilt 1, São Paulo, 155-162, 2019
12. Ponzio A.P., Chornobai S.R., Fagundes C.V.M., Rodrigues R.C., José G.C.H., Exploring Creative AI Thinking in the Design Process: The Design Intelligence Strategy, HUMAN-CENTRIC, Proceedings of the 28th CAADRIA 2023, Cilt 2, The Association for Computer-Aided Architectural Design Research in Asia (CAADRIA), Hong Kong, 49-58, 2023
13. Stals A., Elsen C., Jancart S., Practical Trajectories of Parametric Tools in Small and Medium Architectural Firms, Future Trajectories of Computation in Design: Proceedings of the 17th CAAD Futures 2017, Editörler: Çağdaş G., Özkar M., Gül L.F., Gürer E., Springer, Singapore, 461-473, 2017.
14. Dias C.F., Nascimento L.C.P., Inductive Creative Processes within Ideation Phases of Digital Design Products, Designing Possibilities, Proceedings of the XXV International Conference of the Iberoamerican Society of Digital Graphics (SIGraDi 2021), Blucher, São Paulo, 463-474, 2021.
15. Das A., Brunsgaard C., Madsen C.B., Understanding the AR-VR Based Architectural Design Workflow among Selected Danish Architecture Practices, Co-creating the Future: Inclusion in and through Design - Proceedings of the 40th Conference on eCAADe 2022, Cilt 1, Editörler: Pak B., Wurzer G., Stouffs R., eCAADe, Ghent, Belgium, 381-388, 2022.
16. Marble S.M., Digital Workflows in Architecture: Design-Assembly-Industry, Birkhäuser Architecture, Basel, Switzerland, 2012.
17. Hensel M.U., Nilsson F., The Changing Shape of Practice: Integrating Research and Design in Architecture, Routledge, London, UK, 2016.
18. Hensel M.U., Nilsson F., The Changing Shape of Architecture: Further Cases of Integrating Research and Design in Practice, Routledge, London, UK, 2019.
19. Holzer D., Design Technology in Contemporary Architectural Practice, Routledge, London, UK, 2023.
20. Chaillou S., Artificial Intelligence and Architecture: From Research to Practice, Birkhäuser, Basel, Switzerland, 2022.
21. Bjarke Ingels Group (BIG), BIG. Formgiving. An Architectural Future History, TASCHEN, Cologne, Germany, 2020.
22. Mayne T., Morphosis, M³: Modeled Works [archive] 1972-2022, Rizzoli, New York, USA, 2023.
23. Heatherwick T., Humanise: A Maker’s Guide to Building Our World, Viking, London, UK, 2023.
24. Shigematsu S., Long J., OMA NY: Search Term, Rizzoli, New York, USA, 2021.
25. Tan F., Temsilden simülasyona: mimarlıkta yapı enformasyon modelleme etkisi, Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, 2019.
26. Özdemir S., Endüstri 4.0 kavramının etkileşimli mekan tasarımı sürecinde mekan morfolojisi üzerindeki etkileri, Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, 2023.
27. Öztürk K., Hesaplamalı tasarım pratiklerinde mimari mekan üzerine bir araştırma, Doktora Tezi, İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Mühendislik ve Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir, 2023.
28. Kaplan S., Mimari bürolarda bilgisayar destekli tasarım programlarını satın alma tercihlerinin araştırılması, Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, 2019.
29. Onursal F.H., Bilgisayar destekli mimari tasarım ve çizim standartları üzerine bir araştırma, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, 2010.
30. Maher M.L., Poon J., Boulanger S., Formalising design exploration as co-evolution: A combined gene approach, Advances in Formal Design Methods for CAD, Chapman and Hall, London, UK, 3-30, 1996.
31. Dorst K., Cross N., Creativity in the design process: Co-evolution of problem-solution, Des. Stud., 22 (5), 425-437, 2001.
32. Suwa M., Gero J., Purcell T., Unexpected discoveries and S-invention of design requirements: Important vehicles for a design process, Des. Stud., 21, 539-567, 2000.
33. Özkaraca Özalp N., Halaç H.H., Analysis of opposing approach effects in the historic environment with Visual Attention Software (VAS), Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 40 (3), 1445-1466, 2025.
34. Qian C.Z., Chen V.Y., Woodbury R.F., Participant observation can discover design patterns in parametric modeling, Proc. 28th Annu. Conf. Assoc. Comput. Aided Des. Archit. (ACADIA), Halifax, 230-241, 2007.
35. Schnabel M.A., Parametric designing in architecture: A parametric design studio, Comput.-Aided Archit. Des. Futures, Springer, Dordrecht, 237-250, 2007.
36. Abdelmohsen S., Do E.Y.-L., Analyzing the significance of problem-solving expertise and computational tool proficiency in design ideation, Joining Languages, Cultures and Visions: CAAD Futures 2009, Presses de l'Université de Montréal, Montréal, 273-287, 2009.
37. Iordanova I., Parametric methods of exploration and creativity during architectural design: A case study in the design studio, Joining Languages, Cultures and Visions: CAAD Futures 2009, Presses de l'Université de Montréal, Montréal, 423-439, 2009.
38. Lee J.H., Gu N., Jupp J., Sherratt S., Evaluating Creativity in Parametric Design Processes and Products: A Pilot Study, Des. Comput. Cogn., Springer, Dordrecht, 165-183, 2014.
39. Chien S.F., Yeh Y.T., On Creativity and Parametric Design, Digital Aids to Design Creativity, eCAADe 30, Cilt 1, 245-254, 2012.
40. Yu R., Gu N., Ostwald M.J., Gero J.S., Empirical support for problem-solution coevolution in a parametric design environment, Artif. Intell. Eng. Des. Anal. Manuf., 29 (1), 33-44, 2015.
41. Boden M.A., The Creative Mind: Myths and Mechanisms, Routledge, London, UK, 2004.
42. Hoffmann O., On Modeling Human-Computer Co-Creativity, Knowl. Inf. Creat. Support Syst., Springer International Publishing, Cham, Switzerland, 37-48, 2016.
43. Davis N.M., Creative Sense-Making: A Cognitive Framework for Quantifying Interaction Dynamics in Co-Creation, Doktora Tezi, Georgia Institute of Technology, Atlanta, GA, USA, 2017.
44. Kantosalo A., Takala T., Five C’s for Human-Computer Co-Creativity: An Update on Classical Creativity Perspectives, Proc. 11th Int. Conf. Comput. Creat., Association for Computational Creativity, 17-24, 2020.
45. Yu R., Gu N., Ostwald M.J., Situated Creativity Inspired in Parametric Design Environments, Proc. 2nd Int. Conf. Des. Creat. (ICDC 2012), Glasgow, UK, 221-230, 2012.
46. Candy, L., Edmonds, E.A., Modeling Co-Creativity in Art and Technology, Proceedings of the 4th Conference on Creativity & Cognition, Loughborough, United Kingdom, October 13-16, 2002.
47. Lubart, T., How Can Computers Be Partners in the Creative Process: Classification and Commentary on the Special Issue, International Journal of Human-Computer Studies, 63 (4), 365–369, 2005.
48. Maher, M. L., Computational and Collective Creativity: Who’s Being Creative? In Proceedings of the 3rd International Conference on Computer Creativity, Dublin, Ireland, 67-71, 2012.
49. Kantosalo, A., Toivanen J.M., Toivonen H., Interaction evaluation for human-computer co-creativity: A case study, In Proceedings of the 6th International Conference on Computer Creativity, 276-283, 2015.
50. Jordanous, A., Co-creativity and Perceptions of Computational Agents in Co-Creativity in Proceedings of the 3rd International Conference on Computer Creativity, Georgia Institute of Technology, Atlanta, GA, USA, 159-166, 2017.
51. Davis, N., Human-Computer Co-Creativity: Blending Human and Computational Creativity, Proceedings of the AAAI Conference on Artificial Intelligence and Interactive Digital Entertainment, 9, 9-12, 2013.
52. Davis N., Hsiao C.-P., Popova Y., Magerko B., An Enactive Model of Creativity for Computational Collaboration and Co-creation, Creativity in the Digital Age, Springer, London, UK, 109-133, 2015.
53. Candy L., The Creative Reflective Practitioner: Research Through Making and Practice, Routledge, Oxon, UK, 2020.
54. Obrist H.U., Lives of the Artists, Lives of the Architects, Penguin, London, UK, 2016.
55. Sylvester D., Francis Bacon’la Söyleşiler, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, Türkiye, 2022.
56. Bêka I., Lemoine L., The Emotional Power of Space, Bêka & Lemoine, 2023.
57. Braun V., Clarke V., Thematic Analysis: A Practical Guide, SAGE Publications Ltd., London, UK, 2021.
58. Brinkmann S., Kvale S., Doing Interviews, 2nd Ed., SAGE Publications Ltd., London, UK, 2018.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Mimari Tasarım

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

F. Aslı Yalçın ^*
0000-0002-5949-7352
Türkiye

Gülçin Pulat Gökmen
0000-0003-1854-7525
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

20 Temmuz 2026

Gönderilme Tarihi

30 Haziran 2025

Kabul Tarihi

2 Mayıs 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 41 Sayı: 2

DOI

https://doi.org/10.17341/gazimmfd.1730602

IZ

https://izlik.org/JA27ES95XC

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Yalçın, F. A., & Pulat Gökmen, G. (2026). Sayısal ortamlarla diyalog yoluyla yaratıcılığın inşası. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 41(2), 1205-1220. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.1730602

AMA

1.Yalçın FA, Pulat Gökmen G. Sayısal ortamlarla diyalog yoluyla yaratıcılığın inşası. GUMMFD. 2026;41(2):1205-1220. doi:10.17341/gazimmfd.1730602

Chicago

Yalçın, F. Aslı, ve Gülçin Pulat Gökmen. 2026. “Sayısal ortamlarla diyalog yoluyla yaratıcılığın inşası”. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi 41 (2): 1205-20. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.1730602.

EndNote

Yalçın FA, Pulat Gökmen G (01 Temmuz 2026) Sayısal ortamlarla diyalog yoluyla yaratıcılığın inşası. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi 41 2 1205–1220.

IEEE

[1]F. A. Yalçın ve G. Pulat Gökmen, “Sayısal ortamlarla diyalog yoluyla yaratıcılığın inşası”, GUMMFD, c. 41, sy 2, ss. 1205–1220, Tem. 2026, doi: 10.17341/gazimmfd.1730602.

ISNAD

Yalçın, F. Aslı - Pulat Gökmen, Gülçin. “Sayısal ortamlarla diyalog yoluyla yaratıcılığın inşası”. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi 41/2 (01 Temmuz 2026): 1205-1220. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.1730602.

JAMA

1.Yalçın FA, Pulat Gökmen G. Sayısal ortamlarla diyalog yoluyla yaratıcılığın inşası. GUMMFD. 2026;41:1205–1220.

MLA

Yalçın, F. Aslı, ve Gülçin Pulat Gökmen. “Sayısal ortamlarla diyalog yoluyla yaratıcılığın inşası”. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, c. 41, sy 2, Temmuz 2026, ss. 1205-20, doi:10.17341/gazimmfd.1730602.

Vancouver

1.F. Aslı Yalçın, Gülçin Pulat Gökmen. Sayısal ortamlarla diyalog yoluyla yaratıcılığın inşası. GUMMFD. 01 Temmuz 2026;41(2):1205-20. doi:10.17341/gazimmfd.1730602