Camilerde evrensel tasarım ilkelerinin tasarımcı görüşlerine dayalı olarak SWARA yöntemiyle değerlendirilmesi

Öz

1980’li yıllarda Ronald Mace tarafından geliştirilen ve yedi ilkeden oluşan evrensel tasarım kavramı, ürün ve çevrelerin tüm kullanıcılar için erişilebilir olmasını amaçlayan kapsayıcı bir yaklaşımdır. Kullanıcı çeşitliliğini tasarımda temel kriter olarak ele alan bu anlayış, ibadet yapıları gibi farklı kullanıcı gruplarını barındıran mekânlarda da önem kazanmaktadır. Bu çalışmada, camilerde evrensel tasarım ilkelerinin önem sıralamasını belirlemek amaçlanmıştır. Evrensel tasarım ilkeleri literatür taramasıyla anlatılmış ardından Türkiye’den seçilen üç cami üzerinde yapılandırılmış gözlem formu ile vaka analizleri gerçekleştirilmiştir. Analizler sonucunda camilerde evrensel tasarım ilkelerinin farklı düzeylerde uygulandığı ve kriterlerin önem derecelerinin değişiklik gösterdiği belirlenmiştir. Bu nedenle, kriter ağırlıklarının belirlenmesi amacıyla SWARA (Step-Wise Weight Assessment Ratio Analysis) yöntemi kullanılmıştır. Mimarlar ve iç mimarlardan oluşan elli kişilik gruba uygulanan anket sonuçları SWARA yöntemiyle analiz edilerek evrensel tasarım ilkelerinin kullanım öncelikleri sıralanmıştır. Farklı kullanıcı gruplarının eşit erişimini sağlamaya odaklanan eşit kullanım ilkesi, analiz sonuçlarında diğer kriterlere oranla açık bir farkla en yüksek önceliğe sahip tasarım ilkesi olarak öne çıkmıştır. Çalışma, camilerde evrensel tasarım ilkelerinin önem sırasının tasarımcı görüşleri doğrultusunda belirlenebileceğini ve SWARA yöntemiyle bu kriterlerin ağırlıklandırılarak sıralanmasının mümkün olduğunu ortaya koymuştur. Elde edilen sıralamanın, cami tasarımlarında kullanıcı odaklı ve erişilebilir mekân çözümleri geliştirilmesine katkı sağlaması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mimari tasarım
• evrensel tasarım ilkeleri
• cami
• çok kriterli karar verme
• step-wise weight assessment ratio analysis
• step-wise weight assessment ratio analysis

Evaluation of universal design principles in mosques using the SWARA method based on designers’ opinion

Öz

Developed by Ronald Mace in the 1980s, the concept of universal design, consisting of seven principles, is an inclusive approach that aims to make products and environments accessible to all users. This approach, which considers user diversity as a fundamental criterion in design, is also gaining importance in spaces that accommodate different user groups, such as places of worship. This study aims to determine the order of importance of universal design principles in mosques. The universal design principles are explained through a literature review, followed by case analyses conducted using a structured observation form on three mosques selected from Turkey. The analyses revealed that universal design principles are applied at different levels in mosques and that the importance of the criteria varies. Therefore, the SWARA (Step-wise Weight Assessment Ratio Analysis) method was used to determine the weight of the criteria. The results of a survey administered to a group of fifty architects and interior designers were analyzed using the SWARA method to rank the priorities of universal design principles. The principle of equal use, which focuses on ensuring equal access for different user groups, emerged as the design principle with the highest priority in the analysis results, with a clear difference compared to other criteria. The study revealed that the order of importance of universal design principles in mosques can be determined in line with the views of designers and that it is possible to rank these criteria by weighting them using the SWARA method. The aim is for the obtained ranking to contribute to the development of user-centered and accessible space solutions in mosque designs.

Anahtar Kelimeler

• Architectural design
• universal design principles
• mosque
• multi criteria decision making
• stepwise weight assessment ratio analysis

Kaynakça

1. 1. Topraklı A.Y., Satır M.S., Analysis of evacuation time of historical mosques of 15th and 16th centuries in Turkey, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 39 (3), 1953-1962, 2024.
2. 2. Işıklar Bengi S., Topraklı A.Y., Kullanıcı beklentilerinin modern bir cami örneği üzerinden incelenmesi, Mimarlık ve Yaşam, 5 (1), 41-55, 2020.
3. 3. Küçükoğlu İ., Ülker O., Evrensel tasarım bakış açısıyla acil durum barınaklarında iç mekân ergonomisi, International Journal of Engineering Research and Development, 14 (3), 173-186, 2022.
4. 4. Bulut B., Halaç H.H., Üniversitelerde evrensel tasarım yaklaşımı çalışmaları üzerine sistematik bir literatür analizi, International Journal of Social Sciences Academic Researches, 7 (1), 74-91, 2023.
5. 5. Ielegems E., Vanrie J., The cost of universal design for public buildings: Exploring a realistic, context-dependent research approach, Archnet-IJAR: International Journal of Architectural Research, 18 (4), 719-736, 2024.
6. 6. Hurst K., Lee C., Ndubisi F., Universal design in playground environments: A place‐based evaluation of amenities, use, and physical activity, Landscape Journal, 42 (2), 55-80, 2023.
7. 7. Īle U., Bergmane L., Development patterns of universal design in residential courtyards in the jugla neighbourhood, Landscape Architecture and Art, 22 (22), 109-119, 2023.
8. 8. Bošková Filová N., Rollova L., Ceresnova Z., Universal design principles applied in museums' historic buildings, Prostor, 30 (1(63)), 92-105, 2022.

9. 9. Suhardi B., Iftadi I., Nurazizi M., Improved accessibility for people with disabilities at the sheikh zayed grand mosque using a Universal Design approach, Journal of Islamic Architecture, 8 (1), 269-282, 2024.
10. 10. Kurniawan H., Familiarity in Designing a Mosque: A Practice of Universal Design, In UIA 2011 Tokyo World Congress, Tokyo, 26th September, 2011.
11. 11. Mace R.L., Universal design in housing, Assistive Technology, 10 (1), 21-28, 1998.
12. 12. Khalil M.E., The significance of applying universal design approach in mosques: The great mosque at Aswan city Egypt as a case study, International Design Journal, 12 (4), 253-262, 2022.
13. 13. Yakut M.Z., Esen S., Özcan A., Determination of criteria weights of energy efficient building design parameters by SWARA method, International Journal of Global Warming, 31 (4), 441-453, 2023.
14. 14. Çaloğlu Büyükselçuk E., Eriş E., Determining the weights of biophilic design parameters via SWARA method, Kent Akademisi, 14 (4), 1089-1099, 2021.
15. 15. Rangga F., Nangkula U., Nazlina S., Sumarni I., Ratri W., Evaluation of universal design requirements application in public mosques in Bandung, Malaysian Journal of Public Health Medicine, 20 (1), 238-242, 2020.
16. 16. Yalçın Koçak N.S., Özdemir Ş., Çamlıca camiinin evrensel tasarım kapsamında değerlendirilmesi, Bartın University International Journal of Natural and Applied Sciences, 4 (2), 133-145, 2021.
17. 17. Peterson W., Public policy affecting universal design, Assistive Technology, 10 (1), 13-20, 1998.
18. 18. Kose S., From barrier-free to universal design: An international perspective, Assistive Technology, 10 (1), 44–50, 1998.
19. 19. Kandemir M.Y., "Cami", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/cami--hadis. Erişim tarihi Şubat 18, 2025.
20. 20. Top S.M., Topraklı A., Analysis of the open or closed conditions of drum windows effect on visibility and temperature propagation with fire dynamics simulation in domed mosque design, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 37 (4), 1839-1854, 2022.
21. 21. Faris A.M., Ahmad S.H., Mosque layout design: An analytical study of mosque layouts in the early Ottoman period, Frontiers of Architectural Research, 2 (4), 445-456, 2013.
22. 22. Erzen J.N., Reading mosques: Meaning and architecture in Islam, Journal of Aesthetics and Art Criticism, 69 (1), 125-131, 2011. 23. Yeşiltepe M., Demirkan H., Reflection of empathic design process on interior architecture students’ universal design solutions, METU Journal of the Faculty of Architecture, 40 (1), 59-82, 2023.
23. 24. Hatırnaz A.A., Ergonomi çerçevesinde eşitlikçi mekân üretim yaklaşımı olarak “evrensel tasarım” kavramı, Ergonomi Dergisi, 2 (3), 178-193, 2019.
24. 25. Kıskanç D., Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Akademi Kütüphanesi’nin evrensel tasarım ilkeleri bağlamında incelenmesi, Tasarım, Mimarlık ve Mühendislik Dergisi, 4 (1), 1-23, 2024.
25. 26. Arat Y., Güner M., Evrensel tasarım ilkeleri kapsamında üniversite yerleşkesinde erişebilirliğin incelenmesi: ODTÜ örneği, Eurosia Journal of Mathematics-Engineering Natural & Medical Sciences, 7 (8), 210-229, 2020.
26. 27. Story M.F., Principles of Universal Design, Universal Design Handbook, Editör: Preiser W.F.E., Smith K.H., McGraw-Hill, 59-67, 2001
27. 28. Bakar S., Şimşek O., Mimarlık eğitiminde evrensel tasarım içerikli derslerin yeri, Kırklareli Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi, 2 (1), 57-69, 2023
28. 29. Terece T., Berkin G., Alışveriş merkezlerinde evrensel tasarım ve konfor: İstanbul'da geniş programlı bir alışveriş merkezi deneyimi, FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 13, 211-236, 2019.
29. 30. Goldsmith S., Universal Design, Routledge, Londra, 2000.
30. 31. Burkut E.B., Yılmaz Çakmak B., Cognitive mapping and space syntax analysis of universal design principles: The case of the Üsküdar barrier-free life center, Journal of Architectural Sciences and Applications, 9 (1), 422-443, 2024.
31. 32. Duman Ü., Asilsoy B., Developing an evidence-based framework of universal design in the context of sustainable urban planning in Northern Nicosia, Sustainability, 14 (20), 2-31, 2022.
32. 33. Story M.F., Mueller J.L., Mace R.L., The universal design file: Designing for people of all ages and abilities, North Carolina State University, The Center for Universal Design, 1998.
33. 34. Yıldırım A., Antalya kentindeki kapalı konut yerleşkelerinin evrensel tasarım ilkeleri bağlamında değerlendirilmesi, Akademia Sosyal Bilimler Dergisi, 1 (Özel Sayı), 149-158, 2018.
34. 35. Hacıhasanoğlu İ., Evrensel tasarım, Tasarım + Kuram, 2 (3), 93-101, 2016
35. 36. Karakaşoğlu N., Bulanık çok kriterli karar verme yöntemleri ve uygulama, Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli, 2008.
36. 37. Özdemir Y., Özdemir Ş., Weighting the universal design principles using multi-criteria decision-making techniques, Journal of Engineering Sciences and Design, 8 (1), 105-118, 2020.
37. 38. Ecer B., Kabak M., Dağdeviren M., Goal programming model for bi-objective inverse multiple criteria sorting problem, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 35 (4), 1729-1736, 2020.
38. 39. Hocaoğlu M.F., Tosun E., Consensus among multi-criteria decision-making methods: Using methods as a voter, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 40 (1), 103-120, 2024.
39. 40. Invidiata A., Lavagna M., Ghisi E., Selecting design strategies using multi-criteria decision making to improve the sustainability of buildings, Building and Environment, 139, 58-68, 2018.
40. 41. Durmuş M., Tayyar N., AHP ve TOPSIS ile farklı kriter ağırlıklandırma yöntemlerinin kullanılması ve karar verici görüşleriyle karşılaştırılması, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 12 (3), 65-80, 2017.
41. 42. Eyceyurt Batır T., Covid 19 sürecinde gıda perakende sektörünün performans değerlendirmesi: SWARA temelinde TOPSIS yöntemi ile bir inceleme, Ekonomi Politika ve Finans Araştırmaları Dergisi, 7 (Özel Sayı), 194-210, 2022