Karma sit Alanlarının bütünleşik korunmasına yönelik analitik karar destek modeli önerisi: Konuralp (Prusias ad Hypium) örneği

Öz

Bu çalışma, kültürel miras alanlarındaki sit alanlarının korunmasının toplumsal ve tarihî önemine odaklanmakta ve bu değerlerin gelecek nesillere aktarılmasını amaçlamaktadır. Sit alanlarının korunmasında karşılaşılan en önemli zorluklardan biri, farklı sit türlerinin bir arada bulunması durumunda hangi alanlara öncelik verileceğinin belirlenmesidir. Bu durumda öznel yaklaşımlar ve kişisel değerlendirmeler öne çıkmakta, karar alma süreçlerini karmaşık hâle getirerek bütüncül bakış açısını zayıflatmaktadır. Bu sorunun çözümü ve karar vericilere sistematik rehberlik sağlanabilmesi amacıyla, çok kriterli karar verme yaklaşımına dayalı, değer odaklı bir karar destek sistemi önerilmektedir. Yapılan çalışma, Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) tabanlı bir süreç tanımlamaktadır. Çalışmanın geliştirilmesi sürecinde alanında uzman kişilerle iki aşamalı anket çalışması gerçekleştirilmiştir. İlk aşamada, kültürel ve tarihî değerler açısından öncelikli kriterler belirlenmiş; ikinci aşamada ise kentsel ve arkeolojik değerleri bir arada barındıran Konuralp Kentsel ve Arkeolojik Sit Alanı örneklem olarak seçilmiş ve kriterler bu alan üzerinde test edilmiştir. Analizler sonucunda, alanın taşıdığı çoklu değerler ve müdahale gerektiren unsurlar arasında önem sıralaması oluşturulmuştur. Elde edilen bulgular, AHP tabanlı çalışmanın özellikle karma sit alanlarında etkin olduğunu, uzman ve paydaşların tüm kriterleri aynı çerçevede değerlendirmesine imkân tanıyarak öznel değerlendirmelerin olumsuz etkilerini azaltmayı ve kültürel mirasın sürdürülebilir biçimde korunmasına katkı sağlamayı mümkün kıldığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Karma sit alanları
• kültürel mirası koruma
• karar destek sistemi
• analitik hiyerarşi süreci

Destekleyen Kurum

Bulunmamaktadır.

Etik Beyan

Bu makale, tamamlanmış doktora tez çalışması kapsamında yürütülen araştırmaya dayanmaktadır. Çalışma kapsamındaki anket uygulamaları için 27.05.2024 tarihli ve E.957422 sayılı etik kurul onayı alınmıştır.

Analytical Decision Support Model Proposal for the Integrated Conservation of Mixed Heritage Sites: The Case of Konuralp (Prusias ad Hypium)

Öz

This study focuses on the social and historical importance of preserving protected heritage sites within cultural heritage areas and aims to ensure that these values are transmitted to future generations. One of the most significant challenges in the conservation of protected sites is determining which areas should be prioritized when different types of sites coexist within the same area. In such cases, subjective approaches and personal evaluations tend to dominate, complicating decision-making processes and weakening a holistic perspective. In order to address this issue and provide systematic guidance for decision-makers, a value-based decision support system based on a multi-criteria decision-making approach is proposed. The study defines a process based on the Analytic Hierarchy Process (AHP). During the development of the study, a two-stage survey was conducted with experts in the field. In the first stage, priority criteria in terms of cultural and historical values were determined; in the second stage, the Konuralp Urban and Archaeological Site Area, which contains both urban and archaeological values, was selected as the case study, and the criteria were tested within this area. As a result of the analyses, a priority ranking was established among the multiple values carried by the site and the elements requiring intervention. The findings indicate that the AHP-based approach is particularly effective in mixed site areas, enabling experts and stakeholders to evaluate all criteria within the same framework, reducing the negative effects of subjective evaluations, and contributing to the sustainable conservation of cultural heritage.

Anahtar Kelimeler

• Mixed heritage sites
• cultural heritage conservation
• decision support system
• analytic hierarchy process

Destekleyen Kurum

Not available.

Etik Beyan

This article is based on research conducted as part of a completed doctoral dissertation. Ethical approval for the survey studies within the scope of the research was obtained on 27.05.2024 with the approval number E.957422.

Kaynakça

1. 1. APPEAR, Erişilebilirlik Projeleri: Kent İçindeki Arkeolojik Kalıntıların Koruma ve Değerlerinin Arttırılması Yönetimi İçin Rehber (Enhancing the Values of Urban Archaeological Sites Practical Guide), 2005.
2. 2. Yurdugüzel, O. T., Karma sit alanı sınırları içinde fiziksel ve sosyal katmanlaşmanın belgelenmesi ve kentsel koruma bağlamında değerlendirilmesi için bir yöntem araştırması: Ankara örneği, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara, 2017.
3. 3. UNESCO. Dünya Mirası Sözleşmesi Uygulama Rehberi. Paris: Dünya Miras Merkezi, http://www.alanbaskanligi.gov.tr/evrak/document-57-11.pdf. Yayın tarihi 2017, Erişim Tarihi aralık 12, 2022.
4. 4. ICOMOS. Dünya Mirası Kültür Varlıkları için Etki Değerlendirmesi Rehberi. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi. http://www.alanbaskanligi.gov.tr/evrak/4365kmed-rehberipdf.pdf. Yayın tarihi 2011, Erişim Tarihi aralık 15, 2022.
5. 5. Heras, V.C., Wijffels, A., Cardoso, F., Vandesande, A., Santana, M., Van Orshoven, J., Steenberghen, T. ve Van Balen, K., “A value-based monitoring system to support heritage conservation planning”, Journal of Cultural Heritage Management and Sustainable Development, 3 (2), 130-147, 2013.
6. 6. Okar E., Demir Y., A methodological approach to historic building conservation: A DSS for restoration project process optimisation, Journal of Technology in Architecture, Design and Planning, 3 (1), 86-100, 2025.
7. 7. Akbar S.H., Shaker M., Mahar W.A., Iqbal N., Integrating heritage conservation, adaptive reuse, and sustainable tourism: A value-based framework for historic urban quarters, Heritage, 9 (5), 159, 2026.
8. 8. Ahunbay, Z., Tarihi çevre koruma ve restorasyon, Yem Yayın, İstanbul, 2017.

9. 9. Madran, E., ve Özgönül, N., Kültürel ve doğal değerlerin korunması. TMMOB Mimarlar Odası, Ankara, 2005.
10. 10. Özcan K., San Koç D., Kültürel miras yönetimi: Birgi bütünleşik sit alanları için bir model, Başakşehir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 13 (2), 97-111, 2011.
11. 11. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Geneli Sit Alanları İstatistikleri, https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-44973/turkiye-geneli-sit-alanlari-istatistikleri.html, Yayın tarihi 2025, Erişim Tarihi Nisan 15, 2025.
12. 12. ICOMOS. Tüzükler, ICOMOS Türkiye, https://www.icomos.org.tr/?Sayfa=Icomostuzukleri&dil=tr, Yayın tarihi 2025, Erişim tarihi Nisan 18, 2025.
13. 13. ICOMOS, Türkiye Mimari Mirası Koruma Bildirgesi, ICOMOS Türkiye, http://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0784192001542192602.pdf, Erişim tarihi Nisan 22, 2025.
14. 14. Savrum-Kortanoğlu, M., Arkeolojik sitler ve derecelendirme sorunu. In Colloquium Anatolicum, 12, 271-290, 2013.
15. 15. Kamacı E., 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun uluslararası yasal düzenlemeler bağlamında değerlendirilmesi, Journal of the Faculty of Architecture, 32 (2), 1-23, 2014.
16. 16. Keen P., Decision support systems: A research perspective, Decision support systems: Issues and challenges, Editör: Fick G., Pergamon Press, Paris, 23-45, 1980.
17. 17. Meyer, W., Expert systems in factory management Knowledge-based CIM. London: Ellis Horwood, 1990.
18. 18. Holtzman, S., Intelligent Decision Systems, Boston, MA: Addison-Wesley, 1988.
19. 19. Malczewski, J., GIS and Multicriteria Decision Analysis. Toronto: Wiley ve Sons, 1999.
20. 20. Triantaphyllou E., Sanchez A., A sensitivity analysis approach for some deterministic multi-criteria decision-making methods, Decision Sciences, 28 (1), 151-194, 1997.
21. 21. Çelikbilek Y., Özdemir M., Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri, Nobel Akademik Yayıncılık, Ankara, 2020.
22. 22. Forman E.H., Gass S.I., The Analytic Hierarchy Process-An Exposition, Operations Research, 49 (4), 469-486, 2001.
23. 23. Saaty, T., Decision making with the analytic hierarchy process. Services Sciences, 1 (1), 83-98, 2008.
24. 24. Aziz M., Aman M., Decision support system for selection of expertise using analytical hierarchy process method, IAIC Transactions on Sustainable Digital Innovation, 1 (1), 49-65, 2021.
25. 25. Satty, T. L., The Analytic Hierarchy Process. New York.: McGraw-Hill, 1980.
26. 26. Güleç Korumaz, A., Kültürel Miras Yönetiminde Karar Destek Sistemlerinin Kullanımına Yönelik Bir Model Önerisi. Doktora Tezi, Selçuk Üniversiesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Konya, 2015.
27. 27. Avrami E., Macdonald S., Mason R., Myers D., Values in Heritage Management: Emerging Approaches and Research Directions, The Getty Conservation Institute, Los Angeles, 2020.
28. 28. Avrami E., Mason R., Torre M., Values and Heritage Conservation, The Getty Conservation Institute, Los Angeles, 2000.
29. 29. Hall, S., Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. London: Sage/OpenUniversity, 1997.
30. 30. Mason, R, Theoretical and practical arguments for values-centered preservation. Cultural Resource Management: The Journal of Heritage Stewardship, 3 (2), 21-48, 2006.
31. 31. Darville, T., Value systems in archaeology. London: Routledge, 1995.
32. 32. McClelland, A., Peel, D., Hayes, M., Montgomer, I., A values-based approach to heritage planning: raising awareness of the dark side of destruction and conservation. The Town Planning Review, 84 (5), 583-603, 2013.
33. 33. Sahraiyanjahromi, F., Türker, Ö., Values-Based Framework For Prioritizing Conservation of Heritage Buildings for Tourism. 6th UNESCO UNITWIN Conference.University of Leuven, Belçika, 239-242, 2020.
34. 34. Palumbo G., Teutonico J., Management planning for archaeological sites, Proceedings of the Corinth Workshop, Getty Publications, Los Angeles, 2002.
35. 35. Coşkuncay, E., Konuralp: A Town between Antiquity and Today. Icaud International Conference in Architecture and Urban Design Epoka University. Tirana, 228-240, 2016.
36. 36. Rollas, A., Konuralp-Üskübü klavuzu (Guide to Prusias Ad Hypium). İstanbul: Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleteni, 1967.
37. 37. BHA Planlama, Çok Katmanlı Tarihi Konuralp Yerleşiminin “Kentsel Arkeolojik Sit Alanı” Olarak Korunmasına Yönelik Öneri Rapor. BHA Planlama Ltd. Şirketi. Ankara, 22-38, 2021.
38. 38. Prusias ad Hypium’da Aslanlı Mozaik, https://arkeofili.com/ duzcedeki-prusias-ad-hypiumda-aslanli-mozaik-bulundu/ Yayın tarihi 2023, Erişim Tarihi nisan 18, 2025.
39. 39. Tuna A., Erdoğan E., Evaluation of Prusias ad Hypium (Konuralp) ancient city as archaeological park, Kastamonu University Journal of Forestry Faculty, 17 (2), 256-274, 2017.
40. 40. Dikmen Ç.B., Toruk F., Prusias ad Hypium antik kenti üzerinde bir yerleşim: Konuralp, Researcher: Social Science Studies, 5 (4), 176-210, 2017.
41. 41. Mutlu A., Kaya A., Kentsel arkeolojik alanların korunma sorunları: Konuralp örneği, Turkish Studies, 17 (2), 255-271, 2022.
42. 42. Kaya Tanrıverdi, A., Demir, Z., Konuralp arkeolojik sit alanlarındaki değişim ve sorunlar. Ormancılık Dergisi, 11 (2), 111–122, 2015.
43. 43. Özkaraca N., Halaç H.H., Tarihi çevrede boşluklar üzerine tipomorfolojik bir okuma: Konuralp kentsel sit alanı örneği, Ege Coğrafya Dergisi, 30 (2), 337-358, 2021.
44. 44. Pınarcık, P., Berkant, E., Bir Şehrin hafızasını aralamak: Prusias Ad Hypium. İdealkent, 16 (44), 906-943, 2024.
45. 45. Sağıroğlu Demirci, Ö., Kalak, M., Zobi, B., Ayşegül, S., Düzce İli Merkez İlçesi Konuralp Bölgesi Sit Alanında Koruma Amaçlı İmar Planı Yapılması Hizmet Alımı İşi, Proje Raporu. Düzce, 2024.
46. 46. Hocaoğlu M.F., Tosun E., Consensus among Multi-Criteria Decision-Making methods: Using methods as a vote, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 40 (1), 103-120, 2024.
47. 47. Yavuz Güzeler Y., Akyüz G., An approach that combines multi-criteria decision making and simulation in new product selection, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 39 (2), 1193-1208, 2023