Osmanlı klasik mimarisinde yapısal biçimlenmenin Türkistan’a uzanan yazılmamış kuramı

Öz

Mimarlık tarihyazımında, Mimar Sinan’ın camilerinin Büyük Selçuklu ve Karahanlı mimarisine uzanan kökenleri sıklıkla plan düzleminde tartışılmıştır. Ancak bu çalışmalar, merkezi kubbeli planlamaya odaklansa da, yapısal özellikler ve kesit düzlemindeki incelemeler yetersiz kalmıştır. Bu çalışmada, söz konusu eksikliği gidermek ve köken tartışmalarına analitik bir perspektif sunmak amacıyla, Robert Hooke tarafından 17. yüzyılda ortaya konulan "zincir eğrisi kuramı" sayısal bir araç olarak kullanıldı. Araştırmada, Karahanlı dönemi ve Klasik Osmanlı dönemi yapıları bu kuram üzerinden ölçü ve miktara bağlı regresyon analiziyle karşılaştırıldı. Bulgular, Karahanlı yapılarının ahşap veya metal bileşenlere başvurmadan, içten-dıştan okunabilen "yalın" bir strüktürel bütünlük sergilediğini ve tasarımlarının zincir eğrisi modeline sezgisel olarak uyduğunu göstermektedir. Klasik Osmanlı döneminde ise, Sinan’ın camilerinde bu temel parabolik ve kademeli biçimlenmenin esas alındığı, ancak çekme elemanlarının (kenet ve gergi) kullanımı sayesinde daha büyük açıklıkların geçilerek daha zarif ve olgun kesitlerin geliştirildiği saptandı. Sonuç olarak bu çalışma, iki dönem arasında işlevsel (türbe/cami) ve ölçeksel farklılıklar bulunsa da, "merkezi kubbeli yapı" tipolojisinin strüktürel evriminde analitik bir devamlılık olduğu savunmakta ve Sinan'ın yapısal ustalığını Karahanlı mimarisi üzerinden yeniden yorumlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• zincir eğrisi kuramı
• strüktürel form
• karahanlı mimarisi
• mimar sinan
• kubbeli binalar

The unscripted structural logic of ottoman classical architecture rooted in Turkestan

Öz

In architectural historiography, the origins of Mimar Sinan's mosques, often traced to Great Seljuk and Karakhanid architecture, have been frequently debated on the basis of plan layouts. However, these studies, while focusing on central dome planning, have provided insufficient examination of structural characteristics and sectional analyses. In this study, the "catenary curve theory," put forth by Robert Hooke in the 17th century, was used as a numerical tool to address this gap and offer an analytical perspective on the discussions of origin. The research compared Karakhanid and Classical Ottoman period structures through regression analysis based on measurement and quantity via this theory. The findings indicate that Karakhanid buildings, without resorting to timber or metal components, exhibit a "pure" structural integrity readable from both interior and exterior, and their designs intuitively conform to the catenary curve model. In the Classical Ottoman period, Sinan's mosques retained this fundamental parabolic and tiered form; however, it was determined that the use of tension elements (iron clamps and tie-rods) enabled the spanning of much larger openings, developing more graceful and refined sections. In conclusion, this study argues that despite functional (tomb/mosque) and scalar differences between the two periods, there is an analytical continuity in the structural evolution of the "central-domed structure" typology, reinterpreting Sinan's structural mastery on the basis of Karakhanid foundations.

Anahtar Kelimeler

• Catenary curve theory
• structural form
• Karakhanid architecture
• architect sinan
• domed buildings

Kaynakça

1. 1. Aslanapa O., Türk Sanatı, Remzi Kitabevi, İstanbul, Türkiye, 2019.
2. 2. Kuban D., Sinan'ın Sanatı ve Selimiye, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, Türkiye, 2017.
3. 3. Akyürek M.E., Düşüncenin Yapı Sanatına Yansımaları Üzerine Denemeler: Türkistan-1, Mimari Düşünce Platformu, https://mimaridusunce.com/detay?yaziId=9339, Yayın tarihi Mayıs 9, 2024, Erişim tarihi Mayıs 2, 2026.
4. 4. Arseven C.E., Türk Sanatı, Cem Yayınevi, İstanbul, Türkiye, 1984.
5. 5. Erdoğan A., "Oranlamak Dahi Kadîm Türkîdir": Osmanlı Cami Mimarisinde (Geometrik) Oran-Orantı İlkesi, Sanat Tarihi Yıllığı, 33, 89-129, 2024.
6. 6. Özyalvaç A.N., Numerical Symbolism in Ottoman Architecture: a Unit-Circle-Based Geometric Proportion System in 16th-Century Mosques, Nexus Network Journal, 27, 691-711, 2025.
7. 7. Özyalvaç A.N., The formal characteristics of the arches used in Edirne Selimiye Mosque and their comparison with other Mimar Sinan mosques in İstanbul, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University 40:3 (2025) 1525-1541, 40 (3), 1525-1542, 2025.
8. 8. Yorulmaz M., Sinan Camilerinde Taşıyıcı Sistem ve Yapım Teknikleri, II. Uluslararası Türk ve İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi, İstanbul-Türkiye, 123-127, 28 Nisan-2 Mayıs, 1986.

9. 9. Güngör H., Mimar Sinan'ın Üç Büyük Camiinde Mekan-Strüktür İlişkileri, Mimar Sinan Dönemi Türk Mimarlığı ve Sanatı, Editör: Sönmez Z., Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, Türkiye, 135-167, 1998.
10. 10. Karaesmen E., Ünay A.İ., A Study of Structural Aspects of Domed Buildings with Emphasis on Sinan's Mosques, Domes From Antiquity to the Present, Proceedings of IASS-MSU Symposium, İstanbul-Türkiye, 30 Mayıs-3 Haziran, 1988.
11. 11. Çamlıbel N., Sinan Mimarlığında Strüktürün Analitik İncelenmesi, Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, İstanbul, 1994.
12. 12. Bilgin H., Mimar Sinan Yapılarında Kubbeli Örtü Sistemlerinin Yapısal Analizi, Sakarya Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, 21 (3-4), 119-127, 2006.
13. 13. Sadan O.B., Bal I.E., Smyrou E., Structural Analysis of Istanbul Beyazit II Mosque Retrofitted by Mimar Sinan, SHH'07: International Symposium on Studies on Historical Heritage, Editör: Arun G., Maya Basım Yayın, İstanbul-Türkiye, 1-8, 17-21 Eylül, 2007.
14. 14. Şeker B.Ş., Mimar Sinan Camilerinin Statik ve Dinamik Yükler Etkisinde Davranışlarının İncelenmesi, Doktora Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 2011.
15. 15. Pedreschi R., Form, Force and Structure: A Brief History, Architectural Design, 78 (2), 12-19, 2008.
16. 16. Tanyeli U., Mimar Sinan: Tarihsel ve Muhayyel, Metis Yayınları, İstanbul, Türkiye, 2021.
17. 17. Ca'fer Efendi, Risale-i Mi'mâriyye, Editör: Yüksel İ.A., İstanbul Fetih Cemiyeti, İstanbul, Türkiye, 2005.
18. 18. Taşköprülüzâde A.E., Mevzuat'ül Ulûm (İlimler Ansiklopedisi), Editör: Çevik M., Üçdal Neşriyat, İstanbul, Türkite, 2011.
19. 19. Fârâbî, İlimlerin Sayımı, Editör: Arslan A. (Çev.), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, Türkiye, 2022.
20. 20. Kâmî İ., Meftûh: İnceleme, Transkripsiyon, Sözlük, Editör: Kurgun L., Nokta Yayınları, İzmir, Türkiye, 2014.
21. 21. Ökten S., Yapı Statiği: Taşıyıcı Sistemler ve Örnek Çözümler, Editör: Ökten M.S., İZÜ Yayınları, İstanbul, Türkiye, 2025.
22. 22. Akyürek M.E., Kahraman G., Sinan'ın Camilerinde Yapı Mühendisliği Sanatı, Sanat Tarihi Dergisi, 30 (1), 255-283, 2021.
23. 23. Akyürek M.E., Mescit mimarisinin kavramsal çerçevesinde Sinan'ın camilerini günümüze bir uyarlama modeli, Doktora Tezi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul, 2023.
24. 24. Akyürek M.E., A Topological and Technological Transformation Model of Mimar Sinan's Mosques to the Present, Journal of Islamic Architecture, 8 (1), 91-105, 2024.
25. 25. Akyürek M.E., Mimar Sinan'ın Karahanlı Yapılarındaki Strüktürel İzdüşümü: Kesit Tabanlı Zincir Eğrisi Yaklaşımı, 16. Uluslararası Kültür ve Medeniyet Kongresi: Türk Dünyasının Mimari Mirası, Bakü, 8-17, 25-26 Eylül, 2025.
26. 26. Useev N., Manas Destanı'nda "Bark" Kelimesi ve Eski Türk Mezar Geleneği, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 42, 173-191, 2016.
27. 27. Billington D.P., The Tower and the Bridge: the New Art of Structural Engineering, Princeton University Press, Princeton, ABD, 2022.
28. 28. Isler H., Concrete Shells Derived From Experimental Shapes, Structural Engineering International, 4 (3), 142-147, 1994.
29. 29. Meirelles C.R.M., Beraldo P.N., Nazareth B.M., Geometric Shape, Structure and Material in Antoni Gaudí's Work: The Colònia Güell Crypt and the Templo Expiatorio de la Sagrada Familia, Journal of Civil Engineering and Architecture, 13, 608-621, 2019.
30. 30. Liddell I., Frei Otto and the development of gridshells, Case Studies in Structural Engineering, 4, 39-49, 2015.
31. 31. Heyman J., The Stone Skeleton: Structural Engineering of Masonry Architecture, Cambridge University Press, Cambridge, İngiltere, 1997.
32. 32. Block P., DeJong M., Ochsendorf J., As Hangs the Flexible Line: Equilibrium of Masonry Arches, Nexus Network Journal, 8, 13-24, 2006.
33. 33. Nervi P.L., New Structures, Editör: Nicoletti G. (Çev.), Architectural Press, Londra, İngiltere, 1963.
34. 34. Faber C., Candela und seine Schalen, Verlag Georg D.W. Callwey, Münih, Almanya, 1965.
35. 35. Library of Congress, Jefferson National Expansion Memorial (St. Louis Gateway Arch), https://www.loc.gov/resource/ppmsca.15446/, Erişim tarihi Mayıs 2, 2026.
36. 36. Uyar E., Üç dönem, bir miras: Mısırlı mimar Hasan Fethi'nin mimari üretimlerinin anatomisi, bab Journal of FSMVU Faculty of Architecture and Design, 6 (2), 123-143, 2025.
37. 37. Huerta S., Oval Domes: History, Geometry and Mechanics, Nexus Network Journal: Architecture and Mathematics, 9, 211-248, 2007.
38. 38. Ebrahimi A.N., Tooranpoor M., Comparative Study to Comprehend the Characteristics of Iranian and Turkish Arches and Vaults from 6000 BC to AD 1000 (Pre-Islamic to Early Islam), Archaeologia Bulgarica, 28 (2), 41-70, 2024.
39. 39. Hernández-Montes E., Fernández-Ruiz M.A., Aschheim M., Gil-Martin L.M., Structural Knowledge within the 6th Century AD Arch of Taq-i Kisra, International Journal of Architectural Heritage, 11 (6), 891-900, 2017.
40. 40. Lluis-Teruel C., Lluis i Ginovart J., Ramírez González S., Nielto A.B., Gothic Vaulting in Spanish Military Architecture from the Eighteenth Century, Nexus Network Journal, 26, 765-787, 2024.
41. 41. Vondráčková T., Nyvlt V., Nemec F., Characteristics of Gothic Cathedrals in France and Their Structural Elements, Procedia Engineering, 161, 1751-1756, 2016.
42. 42. Tanyeli G., "Hiçbir Üstâd Böyle Kar Etmemişdir": Osmanlı İnşaat Teknolojisi Tarihi, Akın Nalça, İstanbul, Türkiye, 2017.
43. 43. Zasypkin B.N., Svody v arkhitekture Uzbekistana, Arkhitektumoe Nasledstvo, 13, 139-168, 1961.
44. 44. Pugachenkova G.A., Rempel L.I., Istoriya Iskusstvo Uzbekistana, Iskusstvo, Moskova, SSCB, 1965.
45. 45. Mankovskaya L.Y., Tipologicheskie osnovi zodchestva Sredney Azii (IX-XX v.), Taşkent, SSCB, 1980.
46. 46. Rustamova M., Karahanlı Devri Mimarisi ve Bezemeleri, TDBB Yayınları, İstanbul, Türkiye, 2022.