Hava Aracı Kokpit Arayüz Değerlendirmesi İçin Çok Kriterli Bir Yaklaşım

Öz

Hava araçlarında uçuş emniyetini sağlayan en önemli faktör insan-makine etkileşimini sağlayan arayüzlerdir. Pilot-kokpit etkileşim kalitesi ile uçuş emniyeti ve arayüz kullanılabilirliği arasında yakın bir ilişki vardır. Kokpit arayüzleri ile etkileşimde mürettebat hataları yıkıcı sonuçlar ortaya çıkarabilmekte olup, kullanıcı-dostu arayüz tasarımı ile etkileşim kalitesi ve uçuş emniyeti iyileştirilebilmektedir. Literatürde arayüz tasarımı ve
kullanılabilirliği için farklı kullanılabilirlik değerlendirme teknikleri (KDT) kullanılmaktadır; bu tekniklerin çoğunun öznel değerlendirmelere bağlı olması sebebiyle hatalı sonuçların elde edilebilmesine sebep olmaktadır. Bu çalışmada kokpit arayüz kullanılabilirlik seviyelerinin değerlendirilmesi, geliştirilmesi ve kullanılabilirlik sıralaması için çok kriterli bir yaklaşım önerilmiştir. Çalışmada kullanılan alternatif arayüzler; nicel, nitel ve birleşik tasarım yaklaşımlarının sonucu olarak belirlenmiş ve birleşik tasarım ile daha tatminkar sonuçlar elde edildiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• İnsan-makina etkileşimi, Arayüz değerlendirmesi, Kokpit Tasarımı, Çok kriterli analiz

Kaynakça

1. Strauch, B., "Automation and Decision Making—
2. Lessons from the Cali Accident", Proc. Hum.
3. Factors and Ergonomics Soc. 41st Annu. Meet.
4. Albuquerque, NM: Hum. Factors and Ergon. Soc.,
5. –199, 1997.
6. Funk, K. Suroteguh, C. Wilson, J. and Lyall, B.,
7. "Flight deck automation and task management",
8. Proc. of 1998 IEEE Int. Conf. on Syst. Man and

9. Cybern. San Diego, Cilt 1, 863–868, 1998.
10. Sarter, N. Woods, D., Billings, C., "Automation
11. surprises", Salvendy, G. (Eds.), Handbook of human factors and ergonomics. 2nd Ed. New
12. York: Wiley, 1926–1943, 1997.
13. Singer, G., "Filling the gaps in the human factors
14. certification net", Dekker, S., Hollnagel, E. (Eds.),
15. Coping with Computers in the Cockpit.
16. Brookfield, VT: Ashgate, 87–107, 1999.
17. Billings, C.E., Aviation automation: The search
18. for a human-centered approach. Mahwah, NJ:
19. Lawrence Erlbaum Assfociates, Inc, 1997.
20. Smith, C., "Design of the Eurofighter human
21. machine interface", Air and space Europe.
22. Amsterdam: Elsevier Science, Cilt 1, No 3, 54–59,
23. -
24. Previc, F.H., Ercoline, W.R., "The outside-in
25. attitude display concept revisited", Int. J. Aviat.
26. Psycholo., 377-401, 2000.
27. Tlauka, M., Stanton, D. and Kenna, F.P. Dual
28. Displays., Dept. of Psycholo. Univ. of Leicester,
29. -
30. Torenvliet, G.L., Jamieson, G.A., Vicente, K.J.,
31. "Making the most of ecological interface design:
32. the role of individual differences", Appl. Ergon.,
33. , 395-408, 2000.
34. Kima, G.J., Hanb, S.H., Yangb, H., Choa, C.,
35. "Body-based interfaces", Appl. Ergon., Cilt 35,
36. -274, 2004.
37. Jones, G.R., Hooper, R.H., "The effect of singleor
38. multiple-layered garments on interface pressure
39. measured at the backpack-shoulder interface",
40. Appl. Ergon., Cilt 36, 79-83, 2005.
41. Wellings, T., Williams, M., Tennant, C.,
42. "Understanding customers’ holistic perception of
43. switches in automotive human–machine
44. interfaces", Appl. Ergon., Cilt 41, 8-17, 2010.
45. Rubens, E.M., Trotter, M.J., Lenné, M.G.,
46. "Effects on driving performance of interacting
47. with an in-vehicle music player: A comparison of
48. three interface layout concepts for information
49. presentation", Appl. Ergon., Cilt 42, 583-591,
50. -
51. Rydström, A., Broström, R., Bengtsson, K.J., "A
52. comparison of two contemporary types of in-car
53. multifunctional interfaces", Appl. Ergon., Cilt 43,
54. -514, 2012.
55. Lee, K.W., Lee, Y.C., "Design and validation of
56. an improved graphical user interface with the
57. ‘Tool ball’", Appl. Ergon., Cilt 43, 57-68, 2012.
58. Virzi, R.A., "Usability inspection methods",
59. Helander, M., Landauer, T., Prabhu, P. (Eds.),
60. Handbook of Human-Computer Interaction.,
61. New York: Elsevier, 705–715, 1997.
62. Dağdeviren, M, Eren, T., "Analytic hierarchy
63. process and use of 0-1 goal programming methods
64. in selecting supplier firm", J. Fac. Eng. Archit.,
65. Gazi Univ. Cilt 16, 41-52, 2001.
66. Bozdağ, C.E., Kahraman, C., Ruan, D., "Fuzzy
67. group decision making for selection among
68. computer integrated manufacturing systems",
69. Comp. Ind., Cilt 5, 13-29, 2003.
70. Büyüközkan, G., Ertay, T., Kahraman, C., Ruan,
71. D., "Determining the importance weights for the
72. design requirements in the house of quality using
73. the fuzzy analytic network approach", Int. J.
74. Intel. Syst., Cilt 19, 443-461, 2004.
75. Xiaohua, W., Zhenmin, F., "Sustainable
76. development of rural energy and its appraising
77. system in Chine", Renew. Sustain. Energ., Cilt
78. , 395-404, 2002.
79. Yedla, S., Shresta, R.M., "Multi-criteria approach
80. for the selection of alternative options for
81. environmentally sustainable transport system in
82. Delhi", Transp. Res., Cilt 37, 717-729, 2003.
83. Aras, H., Erdogmus, S., Koc, E., "Multi-criteria
84. selection for a wind observation station location
85. using analytic hierarchy process", Renew. Energ.,
86. Cilt 29, 1383-1392, 2004.
87. Tolga, E, Demircan, M.L., Kahraman, C.,
88. "Operating system selection using fuzzy
89. replacement analysis and analytic hierarchy
90. process", Int. J. Prod. Econ., Cilt 97, 89-117,
91. -
92. Kim, P.P, Lee K.J, Lee B.W., "Selection of an
93. optimal nuclear fuel cycle scenario by goal
94. programming & analytic hierarchy process", Ann.
95. of Nucl. Energy, Cilt 26, 449-460, 1999.
96. Wolfslehner, B., Vacik, H., Lexer, M.J.,
97. "Application of the analytic network process in
98. multi-criteria analysis of sustainable forest
99. management", For. Ecol. Manag., Cilt 207, 157-
100. , 2005.
101. Saaty, T.L., Takizawa, M., "Dependence and
102. independence: from linear hierarchies to nonlinear
103. Networks", Eur. J. Oper. Res. 26, 229-237, 1986.
104. Saaty, T.L., Decision Making with Dependence
105. and Feedback: The Analytic Network Process,
106. RWS Publications, Pittsburgh, 1996.
107. Yüksel, İ., Dağdeviren, M., "Using the analytic
108. network process (ANP) in a SWOT analysis-A
109. case study for a textile firm", Inf. Sci., Cilt 177,
110. -3382, 2007.
111. Ayağ, Z., Özdemir, R.G., "A hybrid approach to
112. concept selection through fuzzy analytic network
113. process", Comp. Ind. Eng., 56, 368-379, 2009.
114. Lee, H., Lee, S., Park, Y., "Selection of
115. technology acquisition mode using the analytic
116. network process", Math. Comp. Model., Cilt 49,
117. -1282, 2009.
118. Boran, S., Göztepe, K., "Development of a fuzzy
119. decision support system for commodity
120. acquisition using fuzzy analytic network process",
121. Expert Syst. Appl., Cilt 37, 1939-1945, 2010.
122. Vinodh, S., Ramiya, R.A., Gautham, S.G.,
123. "Application of fuzzy analytic network process for supplier selection in a manufacturing
124. organisation", Expert Syst. Appl., Cilt 38, 272-
125. , 2011.
126. Shyur, H.J. "COTS evaluation using modified
127. TOPSIS and ANP", Appl. Math. Comp., Cilt
128. , 251-259, 2006.
129. Le Téno, J., F., Mareschal, B., "An interval
130. version of PROMETHEE for the comparison of
131. building products’ design with ill-defined data on
132. environmental quality", Eur. J. Oper. Res., Cilt
133. , 522–529, 1988.
134. Goumas, M., Lygerou, V., "An extension of the
135. PROMETHEE method for decision making in
136. fuzzy environment: Ranking of alternative energy
137. exploitation projects", Eur. J. Oper. Res., Cilt
138. , 606-613, 2000.
139. Geldermann J., Spengler, T., Rentz, O., "Fuzzy
140. outranking for environmental assessment, case
141. study: Iron and steel making industry", Fuzzy Set
142. Syst., Cilt 115, 45– 65, 2000.
143. Bilsel, R., U., Büyüközkan, G., Ruan, D., "A
144. fuzzy prefernce-ranking model for a quality
145. evaluation of hospital websites", Int. J. Intel.,
146. Syst. Cilt 21, 1181-1197, 2006.
147. Liu P., Guan Z., "Evaluation research on the
148. quality of the railway passenger service based on
149. the linguistic variables and the improved
150. PROMETHEE-II method", J. Comp., Cilt 4, 265-
151. , 2009.
152. Yılmaz, B., Dağdeviren, M., "Comparative
153. analysis of PROMETHEE and fuzzy
154. PROMETHEE methods in equipment selection
155. problem", J. Fac. Eng. Archit. Gazi Univ., Cilt
156. , No 4, 811-826, 2010.
157. Arıkan, F., Küçükçe, Y.S, "Satın alma faaliyeti
158. için bir tedarikçi seçimi-değerlendirme problemi
159. ve çözümü", J. Fac. Eng. Archit. Gazi Univ., Cilt
160. , No 2, 255-264, 2012.
161. Aydoğan, E.K., Soylu, M.Y., Gencer, C., Çetin,
162. S., Soysal, M., Bektaş, O., Yüce, E., Öztürk, Y.,
163. Gökırmak, Y., Sağıroğlu, Ş., " IPv4’den IPv6’ya
164. geçiş için AHP modeli", J. Fac. Eng. Archit. Gazi
165. Univ., Cilt 26, No 3, 701-709, 2011.
166. DuBois D., Prade H., "Operations on fuzzy
167. numbers", Int. J. Syst Sci., Cilt 9, 613– 626,
168. -
169. Şenol, M.B. Dağdeviren, M. Kurt, M. and
170. Çilingir, C., "Display panel design of a general
171. utility helicopter by applying quantitative and
172. qualitative approaches", Hum. Factors and
173. Ergon. in Manuf., Cilt 20, No 1, 73-86, 2010.
174. Yager, R. R., "A prodecure for ordering fuzzy
175. subsets of the unit interval", Inf. Sci., Cilt 24,
176. -700, 1981.