İbn ‘Uneyn’in Hayatı ve Şiirlerindeki Mersiyeler

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 452 - 477, 21.06.2025

Şemsettin Uçkan

Öz

Bu çalışmada, 12. ve 13. yüzyıllarda yaşamış olan hiciv şairi İbn ‘Uneyn (1183-1233) ve onun mersiye türündeki şiirleri incelenmiştir. Zengîler ve Eyyûbîler dönemlerinde yaşamış olan şair, hiciv yeteneğiyle tanınmış ve insanların eleştirisini yapması nedeniyle Şam’dan sürgün edilmiştir. Sürgününden sonra, vatanına dönebilmek için dönemin önde gelen isimlerine methiyeler yazarak bir araç olarak kullanmıştır. İbn ‘Uneyn, divanında ağırlıklı olarak medih, hiciv, ihvâniyyât ve luğaz türlerinde şiirler kaleme almıştır. Çalışmada, öncelikle İbn ‘Uneyn’in hayatı, edebi kişiliği ve divanının genel özellikleri ele alınmış, ardından Arap şiir geleneğinde önemli bir yere sahip olan mersiye türünün kısa bir tarihçesi sunulmuştur. Mersiye, genellikle önemli şahsiyetler veya şairin kişisel hayatında derin izler bırakan kişiler için yazılan, ağıt niteliğindeki şiirlerdir. İbn ‘Uneyn’in divanında yalnızca üç mersiye şiiri bulunmakla birlikte, bu alandaki sınırlı fakat etkileyici üretimi dikkat çekmektedir. Son olarak çalışmada İbn ‘Uneyn’in mersiyelerinin yazılma nedenleri incelenmiş ve kasidelerde kullandığı bazı belagat sanatları üzerinde durulmuştur. Şairin mersiyelerinde, klasik Arap edebiyatında yaygın olarak kullanılan teşbih, mecaz, istiare ve mübalağa gibi edebi sanatlardan faydalandığı gözlemlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagati , İbn ‘Uneyn , Mersiye , Kaside , Şiir , Dımaşk

The Life of Ibn ‘Unayn and the Elegies in her Poems

Öz

This study examines the elegiac poetry of the satirical poet Ibn ‘Unayn (1183–1233), who lived during the Zengid and Ayyubid periods. Known for his sharp wit and talent for satire, he was exiled from Damascus due to his scathing critiques of individuals. In an effort to regain his homeland, Ibn ‘Unayn turned to composing panegyric poems dedicated to prominent figures of his time. His divan primarily consists of panegyrics (madîḥ), satire (hijâ’), fraternal poetry (ikhwâniyyât), and riddles (lughaz).
The study first explores Ibn ‘Unayn’s life, literary persona, and the general characteristics of his divan. It also provides a brief historical overview of the elegy (marthiya), a significant genre in the Arabic poetic tradition. Elegies are typically lamentations written for notable figures or individuals who had a profound impact on the poet's personal life. Although only three elegiac poems are found in Ibn ‘Unayn’s divan, his contributions to this genre, though limited, are considered powerful and evocative.
Finally, the study analyzes the reasons behind the composition of Ibn ‘Unayn’s elegies and examines the rhetorical devices employed in these qasidas. His elegies make extensive use of classical Arabic literary techniques such as simile (tashbîh), metaphor (majâz), allegory (isti‘âra), and hyperbole (mubâlagha).

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Ibn ‘Unayn , Elegy , Qasida , Poetry , Damascus

Kaynakça

• Abdülhadioğlu, Ahmet. Arap Edebiyatında Didaktik Şiir (Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013).
• Akçakoca, Yusuf. “Arap Dilinde Elğaz (Bilmeceler) -Nahiv ve Fıkıh Örneği-”, Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/21 (Ocak 2024): 88-106.
• Akçakoca, Yusuf. “Arapça’da Didaktik Şiir Üzerine Bir İnceleme “el-Lâmiyyetu'l-Ef‘âl Örneği”, Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (PAUİFD), 7 (2) 2020: 1393-1416.
• Araz, İsmail. “Köklü Bir Geçmiş mi Yoksa Mükemmel Bir Başlangıç mı? Câhiz’in Klasik Arap Şiirinin Tarihi Hakkındaki Görüşlerinin Kritiği”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (Eylül 2024), 1022-1042.
• Bâşâ, Ömer Musa. el-Edeb fî Bilâdi’ş-Şam ‘Usûru’z-Zenkiyyin ve’l-Eyyûbiyyîn ve’l-Memâlik. Dımaşk: el-Mektebetu’l-‘Abbâsiyye, 2. Basım, 1972.
• Bedevî, Ahmed Ahmed. el-Hayâtu’l-Edebiyye fî ‘Asri’l-Hurûbi’s-Salîbiyye bi Mısr ve’ş-Şâm. Mısır: Mektebetu nahdati Mısr, ts.
• Bulut, Ali. Belâgat: Meânî-Beyân- Bedî’. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 7. Basım, 2017.
• Cebbûrî, Yahya Vehîb. eş-Şi‘ru’l-Câhilî Hasâisuhû ve Funûnuhu. Amman: Dâru’l-Mecdlâvî, 2013.
• Cundî, Ali. Fî Târîhi’l-Edebi’l-Câhilî. Mektebetu daru’t-turas, 1991.
• Dayf, Şevkî. Târîhu’l-Edebi’l-ʿArabî. Mısır: Dâru’l-Me’ârif, 1995.
• Dayf, Şevkî. Târîhu’l-Edebi’l-ʿArabî: el-’Asru’l-Câhilî. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, 11. Basım, 1960.
• Delcî, Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Abdillâh ed-Delcî el-Mısrî. el-Felâke ve’l-Meflûkûn. Mısır: Matba’âtu’ş-şa’b, 1322.
• Demirayak, Kenan. Abbâsî Edebiyatı Tarihi. Erzurum: Bakanlar Matbaacılık, 1998.
• Demirayak, Kenan. Arap Edebiyatı Tarihi-II Sadru’l-İslam Dönemi. Erzurum: Fenomen Yayınları, 2009.
• Demirayak, Kenan. Arap Edebiyatı Tarihi-III Emeviler Dönemi. Erzurum: Eser Ofset, 2012.
• Durmuş, İsmail. “Şiir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/144-154. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Ebu’l-Fidâ, el-Meliku’l-Mueyyed İmâduddîn İsmâîl b. Alî b. Mahmûd el-Eyyûbî. el-Muhtasar fî Târîhi’l-Beşer (el-Muhtasarı fî Ahbâri’l-Beşer, Târîhu Ebi’l-Fidâ). Mısır: el-Matba’âtu’l-Huseyniyye el-Mısriyye, ts.
• Ferrûh, Ömer. Târîhu’l-Edebi’l-ʿArabî, Beyrut: Dâru’l-’ilm li’l-melâyin, 4. Basım, 1981.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târihu Bağdâd ve Zuyûluhu. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-‘ilmiyye, 1417.
• İbn Hallikân, Ebu’l-Abbâs Şemsuddîn Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr b. Hallikân el-Bermekî el-İrbilî. Vefeyâtu’l-Aʿyân. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
• İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ’ İmâduddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn 'Omer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî. el-Bidâye ve’n-Nihâye. Beyrut: Dâru İhyâi’t-turâsi’l-‘Arabî, 1988.
• İbn. Reşîk el-Kayravânî, Ebû ʿAlî el-Ḥasan b. Reşîḳ el-Kayravânî el-Ezdî. el-ʿUmde fî Meḥâsini’ş-Şiʿr ve Âdâbihi. thk. Muḥammed Muḥyî’d-Dîn ʿAbdulḥamîd. 2 Cilt. Dâru’l-Ceyl, 5. Basım, 1401/1981.
• İbn Senâʾu’l-Mulk, Ebû’l-Ḳâsım Hibetullâh b. Caʿfer b. Senâʾu’l-Mulk el-Kâtib. Dâru’t-Tırâz fî ʿAmeli’l-Muveşşeḥât. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 3. Basım, 1400/1980.
• İbn ‘Uneyn, Ebu’l-Mehâsin Şerefuddîn Muhammed b. Nasrillâh b. el-Huseyn b. Uneyn el-Ensârî. Dîvânu İbn ‘Uneyn. thk. Halîl Merdem Bek. Beyrut: Dâru Sâdır, 2. Basım, ts.
• İbn Vâsıl, Ebû ‘Abdullâh Muḥammed b. Sâlim el-Hamevî. Muferricu’l-Kurûb fî Ahbâri Benî Eyyûb. Kahire: Dâru’l-kutub ve’l-vesâiki’l-kavmiyye, 1377/1957.
• İbnu’d-Dubeysî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. Saʿîd. Zeylu Târîhi Bağdâd. Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî: Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf, 2006.
• İbnu’ş-Şa‘âr, Ebu’l-Berekât Kemâluddîn el-Mubârek b. Ebî Bekr Ahmed b. Hamdân el-Mevsılî. Ḳalâʾidu’l-Cumân fî Ferâʾidi Şuʿarâʾi Hâẕe’z-Zamân. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-‘ilmiyye, 2005.
• İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh Abdülhay b. Ahmed b. Muhammed. Şezerâtu’z-Zeheb fî Ahbâri Men Zeheb. thk. Mahmûd el-Arnavût. Beyrût: Dâru İbn Kesîr, 1. Basım, 1986.
• Ḳartâcnî, Ebû’l-Ḥasen Ḥâzım b. Muḥammed. Minhâcu’l-Buleğâʾ ve Sirâcu’l-Udebâʾ. b.y.: y.y., ts.
• Kazvînî, Ebu’l-Meâlî Celâluddîn el-Hatîb Muhammed. el-Îzâh fî ’Ulûmu’l-Belâğâ. thk. Muhammed Abdulkadir el-Fâdilî. el-Mektebetu’l-ʿAsriyye, 2013.
• Kehhâle, Ömer Rıza. Mu‘cemu’l-Muellifîn. Beyrut: Daru İhyai’t-Turasi’l-Arabî, 2002.
• Kurtuluş, Rıza. “İbn Uneyn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/429. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Makrîzî, Ebû Muhammed (Ebü’l-Abbâs) Takıyyüddîn Ahmed. el-Mukaffa’l-Kebîr (et-Târîḫu’l-Mukaffâ, el-Mukaffâ fî Terâcimi Ehli Mısr ve’l-Vâridîne İleyhâ). Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2. Basım, 2006.
• Munzirî, Ebû Muhammed Zekiyyuddîn Abdulazîm b. Abdilkavî b. Abdillâh. et-Tekmile li-Vefeyâti’n-Naḳale. Beyrut: Muessetu’r-risâle, 2. Basım, 1981.
• Sekkâkî, Ebû Yaʿḳûb Yûsuf b. Ebî Bekr b. Muḥammed. Miftâḥu’l-ʿUlûm. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-‘ilmiyye, 1407/1987. Sıbt İbnu’l-Cevzî, Ebu’l-Muzaffer Şemsuddîn Yûsuf b. Kızoğlu et-Turkî el-Avnî el-Bağdâdî. Mirʾâtu’z-Zamân fî Târîhi’l-Aʿyân. Dımaşk: Dâru’r-risâleti’l-‘ilmiyye, 2013.
• Şâyib, Ahmed. el-Uslûb. Mısır: Mektebetu nahdati’l-Mısriyye, 12. Basım, 2003.
• Uleymî, Ebu’l-Yumn Mucîruddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Abdirrahmân el-Uleymî el-Makdisî el-Hanbelî. et-Târîhu’l-Muʿteber fî Enbâʾi Men ʿAber. thk. Nuruddîn Tâlib. Suriye: Dâru’n-Nevâdir, 2011.
• Üstün, Mahmut. Mersiye Şiirinde İslam’ın İzleri ve Hz. Peygamber’e Yazılmış Bazı Mersiyeler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016.
• Yâkût el-Hamevî, Ebû ʿAbdullâh Yâḳût b. ʿAbdullâh er-Rûmî. Muʿcemu’l-Buldân. Beyrut: Dâru Sâdır, 1995.
• Yâkût el-Hamevî, Ebû ʿAbdullâh Yâḳût b. ʿAbdullâh er-Rûmî. Muʿcemu’l-ʾUdebâ = İrşâdu’l-Erîb ʾilâ Maʿrifeti’l-Edîb. thk. İḥsân ʿAbbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1414/1993.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târihu’l-İslâm ve Vefeyâti’l-Meşâhiri ve’l-A’lâm. thk. Ömer Abdüsselâm et-Tedmürî. 52 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 2. Basım, 1993.
• Zehebî, Ebû ʿAbdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Aḥmed b. ʿOsmân. Siyeru Aʿlâmi’n-Nubelâ’. Kahire: Dâru’l-Ḫadîs̱, 1427/2006.
• Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. ʿAmr ez-. Esâsu’l-Belâğa. thk. Muḥammed Bâsil ʿUyûnu’s-Sevd. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1419/1998.
• Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris. el-A‘lâm Kamûsu Terâcimi li-Eşheri’r-Ricâl ve’n-Nisâ. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-İlim li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.