Alevi Gelenekte Ocak Yapılanması ve Tarihi

Öz

Günümüzdeki Alevi ocaklarının tarihi arka planı incelendiğinde Horasan bölgesi ve o bölgedeki dinî-fikrî akımlar karşımıza çıkmaktadır. Horasan’da Arap- Türk ilişkileri savaş ve ticaret üzerinden gelişmiş ve bu süreçte Türkler İslam’ı şifahi yoldan öğrenmiştir. Bu nedenle o dönem Türkler’in İslam anlayışında, eski inançların izleri etkisini devam ettirmiştir. Bununla birlikte Emeviler ve Abbasiler döneminde Horasan’a göç eden Ehl-i Beyt mensubu şahsiyetler de Türklerin İslamlaşma sürecinde ve din anlayışlarının oluşmasında etkin olmuştur. Horasan’ın toplumsal yapısının çeşitliliği, bölgede Kalenderilik, Vefaîlik, Yesevîlik, Haydarîlik gibi akımların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Moğol istilası ile beraber bu akımlar Anadolu topraklarına taşınmıştır. Siyasi istikrarsızlık ve ekonomik sıkıntılar halkın bu tasavvufi eğilimlere yönelmesinde etkili olmuştur. Sosyal ve siyasi gerçeklerin yön verdiği şekilde Anadolu’da önemli mutasavvıflar ve çeşitli tasavvufi anlayışlar kendine yer bulmuştur. Çalışmamızda günümüzdeki Alevi ocaklarının temel yapıtaşı olan ocak yapılanmasının nasıl ve ne şekilde ortaya çıktığı ve bu ocakların teşekkülünde etkin olan sebeplerin neler olduğu noktasına odaklanılmıştır. Bununla birlikte ocak yapılanmasının tasnif edilmesinde karşılaşılan zorluklar ve beş ana ocak tasnifine yer verilmiştir. Ayrıca ocak sisteminde bulunan hiyerarşik yapı detaylı bir şekilde açıklanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Alevilik
• Anadolu
• Ocak
• Horasan
• Ehl-i Beyt

The Ocak Structure and History in Alawi Tradition

Öz

When examining the historical origins of the ocak in Alevi tradition, the Khorasan region and the religious and intellectual movements of that area emerge as key elements. In Khorasan, Arab-Turks relations developed through war and trade, and during this process, the Turks learned Islam orally.Therefore, traces of old beliefs continued to influence the Turks understanding of Islam during that period. However, members of the Ahl al-Bayt who migrated to Khorasan during the Umayyad and Abbasid periods also played an influential role in the Islamization process of the Turks and the formation of their religious understanding.The diversity of the social structure of Khorasan paved the way for the emergence of movements such as the Kalenderi, Vefaî, Yesevî and Haydarî orders in the region. These movement werw brought to Anatolian lands with the Mongol invasion. Political instability and economic difficulties have been influential in leading people towards these Sufi tendencies. Shaped by social and political realities, significant Sufi masters and various Sufi understandings have found a place in Anatolia. This study focuses on how and in what way the ocak structure, which is the basic building block of today's Alevi ocaks, emerged, and what factors were effective in the formation of these ocaks. However, the difficulties encountered in classifying the ocak structure and the five main accepted ocak classifications are also discussed. In addition, the hierarchical structure within the mine system has been explained in detail.

Anahtar Kelimeler

• Alevism
• Anatolia
• Ocak
• Khorasan
• Ahl al-Bayt

Kaynakça

1. Akın, Bülent. “Alevilikte Ocak: Kavramsal Çerçeveye ve Tarihî Arka Plana Yeni Bir Bakış”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 17/2 (2017), 239-264.
2. Aksüt, Hamza. Alevîler. Ankara: Yurt Kitap Yayınları, 2009.
3. Avcu, Ali. “Şia’da Hz. Ali’nin Masumiyeti Anlayışı”. Hazreti Ali. ed. Ali Aksu. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2020, 256.
4. Balaban, Kazım. Ehl-i Beyt’ten Dersim’e Baba Mansur / Kurhuseyin Dergâhı. İstanbul: Aydüşü Yayınları, 2006.
5. Barkan, Ömer Lütfi. “Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler”. Vakıflar Dergisi II (1942). 279-304.
6. Beyhakî, Ahmet b. el-Huseyn. Zâhiru’d-Dîn PDF: Dâr İkra Yayınları, 2004. https://shamela.ws/book/355/70
7. Birdoğan, Nejat. Anadolu ve Balkanlarda Alevî Yerleşmesi. İstanbul: Mozaik Yayınları, 1995.
8. Buhari, Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail. Cami’us- Sahih. thk. Doktor Tekiyyüd-Din en-Nedvî. 15 Cilt. Beyrut: Dar’ul-Beşâir’il İslamiyye. 1432/2011.

9. Cahen, Claude. Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler. çev. Yıldız Moran. İstanbul: E- yayınları,1979.
10. Cahen, Türklerin Anadolu’ya İlk Girişi. çev. Yaşar Yücel-Bahaeddin Yediyıldız. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 3.Basım, 2021.
11. Çetin, Osman. “Horasan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/234-241. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
12. Ebu’l- Kasım İbn Havkal en-Nusaybî, Ebu’l-Kasım Muhammed. Sûretu’l-Arz. 2 Cilt. Beyrut: Daru’s-Sâdır, 1938.
13. El-Hamevî, Yâkût. Mu’cemü’l-Büldân. thk. Ferîd Abdülazîz el-Cündî. 2 Cilt. Beyrut, 1990.
14. El-Makdisi, Mutahhar b. Tahir. Kitâbu'l - Bed'i ve't -Tarih. 6 Cilt. Tahran: Mektebetü’l-Esedî, 1903.
15. El-Isfahanî, er-Râgıb. Müfredât Elfâzı’l-Kur’an. thk. Safvan Adnan Davudî. Beyrut: ed-Dar’uş-Şamiyye, 1412/1992.
16. Ersal, Mehmet. Alevî-Bektaşi İnanç Sisteminde Hiyerarşik Yapı: Çubuk Havzası Alevîliği Örneği. İzmir: Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
17. Esâmine, Halil. “Emevîler Döneminde Arapların İskânı”. çev. Nuh Aslantaş. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2/12 (1999), 271-280.
18. Fevzi, Ömer Faruk. “Ehl-i Beyt Kavramı Üzerine”. çev. Bahaüddin Varol. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 99/9 (2000), 397-400.
19. Fığlalı, Ethem Ruhi. Türkiye’de Alevîlik Bektaşilik. İstanbul: Selçuk Yayınları, 2.Basım,1991.
20. Fığlalı, Ethem Ruhi. Çağımızda İtikadi İslam Mezhepleri. Ankara: Selçuk Yayınları, 1980.
21. Hacib, Yusuf Has. Kutadgu Bilig. thk. Reşid Rahmeti Arat. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2. Basım.1979.
22. Hacib, Yusuf Has. Kutadgu Bilig. sad. Yaşar Çağbayır, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 18. Basım. 2016.
23. İbn Bibi, el-Hüseyn b. Muhammed b. Ali el-Ca’feri er-Rugadi. El-Evâmirü’l-Alâ’iyye fi’l-Umûri’l-Alâ’iyye Selçukname. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Basım, 2020.
24. İbn Manzûr, Cemâlu’d-Din Mükerrem. Lisanü’l-Arab. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan,1426/2005.
25. İbnü’l-Esîr, Ali b. Muhammed. el-Kâmil fi’t-Târîh. 8 Cilt, Beyrut, 1399 / 1979.
26. İnan, Abdülkadir. Makaleler ve İncelemeler. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 3. Basım, 2020.
27. Kaplan, Doğan. Yazılı Kaynaklarına Göre Alevîlik. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
28. Karabiber, Namık Kemal. “Erken Dönemde Ehl-i Beyt Tasavvuru ve Farklılaşma Süreci: Abbas Oğulları – Ali Oğulları Örneği”. Genç Akademisyenler İlahiyat Araştırmaları Sempozyumu. ed. Sami Erdem. 226/281-295. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2009.
29. Karabiber, Namık Kemal. Ehl-i Beyt Tasavvuru ve Erken Dönemdeki Yansımaları, Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
30. Kutlu, Sönmez. Alevîlik – Bektaşilk Yazılıları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2006.
31. Köprülü, M. Fuad. Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu. Ankara: Akçağ Yayınları, 3. Basım, 2003
32. Köprülü, M. Fuad. İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 1966.
33. Köprülü, M. Fuad. Anadolu’da İslamiyet. Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.
34. Köprülü, M. Fuad. “Baba”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/366. Ankara: TDV Yayınları, 1991.
35. Kumartaşlıoğlu, Satı. Türk Kültüründe Ateş ve Ocak Kültü. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
36. Müslim, Ebu’l-Huseyn Müslim b. El-Haccâc. el-Câmi’us-Sahih bi şerhi el-İmam Muhyiddîn en-Nevevî el-Minhac. 18 Cilt. Beyrut: Daru’l-Mağrife, 1427/2006.
37. Ocak, Ahmet Yaşar. ‘Anadolu’. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 3/110. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
38. Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı Sufiliğine Bakışlar. İstanbul: Timaş Yayınları, 1. Basım, 2010.
39. Ocak, Ahmet Yaşar. Dede Garkın ve Emirci Sultan. İstanbul: Dergâh Yayınları,1. Basım, 2014.
40. Ocak, Ahmet Yaşar. Babailer İsyanı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 9. Basım, 2020.
41. Ocak, Ahmet Yaşar. Türk Sufiliğine Bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 8.Basım, 2005.
42. Onat, Hasan. Emeviler Devri Şiî Hareketleri ve Günümüz Şiîliği. Ankara: TDV Yayınları, 1993.
43. Öz, Mustafa. “Ehl-i Beyt”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 10/498. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
44. Saltık, Veli. İz Bırakan Erenler ve Alevî Ocakları. Ankara: Kuloğlu Matbaacılık, 2004.
45. Sami, Şemsettin. Kamus-u Türkî. İstanbul: Alfa Yayınları, 1998.
46. Sarıkaya, Mehmet Saffet. Anadolu Alevîliğinin Tarihi Arka Planı. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2003.
47. Sedayearyan.ir. “Eski Horasan Haritası”. Erişim 20 Aralık 2023. http://sedayearyan.ir/%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B0%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86/
48. Şapolyo, Behnan. Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Türkiye Yayınları, 1964.
49. Şeker, Fatih Mehmet. İslamlaşma Sürecinde Türklerin İslam Tasavvuru. Ankara: TDV Yayınları, 2010.
50. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Târîhü’r-Rusûl ve’l-Mulûk. nşr., M. Ebü’l-Fadl, 9 Cilt, Beyrut, 1397/1977.
51. Toğan, Zeki Velidi. Umumi Türk Tarihine Giriş. İstanbul: Enderun Kitapevi, 1981.
52. Tuğrul, Talip. “Alevilikte Dedelik Kurumu ve Ocak Kültü”. İslam Düşüncesi Araştırmaları Dergisi 10 (2019), 453-481. Türk Dil Kurumu Sözlük. Erişim 22 Ocak 2024. https://sozluk.gov.tr/
53. Üçer, Cenksu. Tokat Yöresinde Geleneksel Alevîlik. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 3. Basım, 2015.
54. Üçer, Cenksu. Anadolu’da Alevî Ocakları ve Grupları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2019.
55. Üçer, Cenksu. “Alevî Nitelemeli Gelenek Ya Da Ocak ve Gruplar Hakkında Yapılacak Çalışmalarda Ocak Sisteminin Dikkate Alınmasının Önemi”. Mezhep Araştırmaları Dergisi 12/2 (2019), 364.
56. Ümit, Mehmet. “Türklerin Müslüman Olmalarında ve Ehl-i Beyt’e Duydukları Sevgide Ehl-i Beyt Mensuplarının Rolü Üzerine”, I. Uluslararası Hacı Bektaş Veli Sempozyumu. ed. Osman Eğri vd. 1/34-52. Ankara: SFN Televizyon Tanıtım Tasarım Yayıncılık, 2011.
57. Üzüm, İlyas. Alevîlik. İstanbul: İsam Yayınları, 3. Basım, 2007.
58. Varol, M. Bahaüddin. Hilafet Mücadelesinde Ehl-i Beyt Nesli. Konya: Yediveren Yayınları, 2004.
59. Varol. “İslam Tarihinin İlk İki Asrında Ehl-i Beyt’e İdeolojik Yaklaşımlar”. Marife 4/3 (2004), 79-81.
60. Veli, Hacı Bektaş. Velayetname, haz. Hamiye Duran, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
61. Welhausen, Julius. Arap Devleti ve Sukutu, çev. Fikret Işıltan, Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi,Ankara, 1963.
62. Yaman, Ali. Alevîlik ve Kızılbaşlığın Gizli Tarihi. İstanbul: Kalipso Yayınları, 2007.
63. Yaman. Ali. Alevîlik’te Dedelik ve Ocaklar. İstanbul: Karacaahmet Sultan Derneği Yayınları, 2004.
64. Yaman, Ali. Kızılbaş Alevî Ocakları, Ankara: Elips Yayınları, 2006.
65. Yaman, Ali. “Geçmişten Günümüze Kızılbaş Alevî Dedeleri”. I. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Sempozyumu. Ankara: Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi, 1998.
66. Yaman, Ali. Allahçılar Orta Asya’da Yesevilik, Kızılbaş Türkler, Laçiler. İstanbul: Nota Kitap, 2006.
67. Yaman, Ali. “Alevîlik’te Dedelik Kurumu (Ocak Sistemi)”. Anadolu’da Alevîliğin Dünü ve Bugünü. ed. Halil İbrahim Bulut. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları, 2010.
68. Yıldız, Hakkı Dursun, İslamiyet ve Türkler, İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayınları, 5.Basım, 2015.
69. Yıldız, Harun. Anadolu Alevîliği Amasya Yöresi Bağlamında Bir İnceleme. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2014.
70. Yıldız, Harun. “Alevîlerde Dedelik Kurumu”. Alevîlik. mlf. İsmail Engin-Havva Engin. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2004.
71. Yörükan, Yusuf Ziya. Müslümanlıktan Evvel Türk Dinleri Şamanizm, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2005.
72. Yörükan, Yusuf Ziya. Anadolu’da Aleviler ve Tahtacılar. haz. Turhan Yörükan, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2006.